Nou travay pou nou gen plis, nou akimile pou nou viv pi byen, nou sakrifye jodi a pou demen. Men konbyen nan sa n ap chèche a nou bezwen toutbon pou lavi nou vin miyò?
Entwodiksyon - Kisa n ap chèche toutbon?
Gen kèk fraz nou repete tèlman souvan nou pa janm pran tan pou nou mande tèt nou sa yo vle di toutbon. Mwen bezwen plis lajan. Mwen vle vin rich. Mwen ta renmen gen anpil lajan. Nou di yo tankou si sans yo te evidan. E petèt yo evidan vre. Gen kèk bagay nan lavi ki difisil anpil lè ou pa gen lajan. Men, si nou ta kanpe yon ti moman sou fraz sa yo epi mande: “Poukisa?”, repons lan pa t ap nesesèman “paske mwen renmen lajan”.
Nou vle manje miyò. Nou vle yon kay. Nou vle sekirite. Nou vle ede fanmi nou. Nou vle vwayaje. Nou vle pa depann de pèsonn. Nou vle kapab di non. Nou vle gen chwa. Nou vle gen kèk bagay lavi a konn fè difisil pou moun ki pa gen ase mwayen. Lajan antre nan anpil nan dezi sa yo tankou yon kle. Se petèt poutèt sa nou chèche l avèk anpil detèminasyon: nou wè nan li yon kapasite pou nou jwenn kèk bagay nou konsidere enpòtan.
Men gen yon bagay ki toujou fè m reflechi lè mwen tande yon moun di: “Mwen vle gen anpil lajan.” Se pa kantite lajan an ki enterese m an premye. Se mo vle a.
Paske lè yon moun di li vle lajan, èske li vle lajan an menm? Oswa èske li vle sa li imajine lajan an pral pèmèt li genyen?
Kesyon an sanble senp. Men petèt li pa senp ditou. Paske depi nou kòmanse chèche sa ki dèyè dezi sa a, nou antre nan yon teritwa kote lajan pa sèlman yon mwayen ekonomik ankò. Li vin melanje ak fason nou imajine lavi nou, ak sa nou konsidere kòm yon lavi ki reyisi, ak imaj nou genyen sou libète, sekirite ak byennèt. E chak moun ka mete yon bagay diferan dèyè menm fraz la: Mwen vle lajan.
Se la mwen ta renmen nou kòmanse reflechi. Lè nou di nou vle lajan, ki sa nou vle toutbon? E petèt repons kesyon sa a ap fè nou gade dezi nou pou lajan yon lòt jan.
I. Nou pa vle lajan; nou vle sa nou kwè lajan ap ban nou
Lè yon moun di li vle lajan, nou gen tandans pran fraz la jan li ye a, san nou pa chèche sa ki kache dèyè l. Men lajan, poukont li, pa gen anpil sans si nou retire tout bagay li pèmèt nou jwenn. Yon moun pa manje yon bilten labank. Li pa dòmi sou yon chif ki parèt sou kont li. Li pa mete yon kantite lajan nan valiz li pou li mache avè l kòm yon objektif. Lajan gen valè sitou paske li pèmèt nou jwenn kèk lòt bagay. Se poutèt sa, dèyè anpil nan fraz nou di sou lajan yo, gen yon dezi ki pi fon. Lè yon moun di: “Mwen vle gen lajan,” li ka vle di: “Mwen vle sispann viv nan enkyetid.” Li ka vle di: “Mwen vle kapab chwazi.” Li ka vle di: “Mwen vle bay pitit mwen yon lòt lavi.” Li ka vle di: “Mwen vle pa depann de pèsonn.” Se pa menm bagay yo tout, men yo gen yon pwen an komen: lajan an se mwayen an; se yon lòt bagay ki bay dezi a sans.
Pou youn, se sekirite. Lajan ka reprezante kapasite pou fè fas ak yon depans ou pa t prevwa, pou peye yon kay, pou jwenn manje, pou voye yon timoun lekòl, pou fè fas ak yon peryòd kote revni diminye. Pou yon lòt, se libète. Li pa vle nesesèman yon kantite lajan ekstrawòdinè ; li vle ase mwayen pou li pa oblije aksepte nenpòt kondisyon pou li kapab viv. Gen moun ki asosye lajan ak konfò, paske yo vle yon lavi kote kèk bezwen pa toujou tounen sous estrès. Gen lòt ki asosye l ak rekonesans oswa respè, paske yo grandi nan yon anviwònman kote richès vin tounen yon siy siksè. Gen moun ankò ki wè ladan l yon pouvwa: kapasite pou enfliyanse, pou deside, pou ouvri pòt, pou pa rete nan pozisyon moun k ap tann pèmisyon. Menm lè de moun ap di menm fraz la - “Mwen vle vin rich” - yo ka ap chèche de bagay ki pa gen anyen pou wè youn ak lòt. Youn ap chèche trankilite; lòt la ap chèche prestij. Youn ap chèche libète; lòt la ap chèche pouvwa. Se poutèt sa kantite lajan yon moun vle a pa toujou di nou sa li espere jwenn ladan l.
Sa vin pi klè lè nou gade fason moun imajine lavi yo apre yo fin jwenn lajan yo ta renmen an. Moun ki reve gen anpil lajan souvan pa imajine tèt li chita ap gade lajan an. Li imajine yon lòt lavi. Li wè yon kay li ta renmen viv ladan l, kote li ta renmen vwayaje, moun li ta renmen ede, aktivite li ta renmen fè, pwoblèm li ta renmen rezoud. Gen moun ki imajine yon jou kote yo p ap oblije aksepte yon travay yo rayi sèlman paske yo bezwen peye bòdwo yo. Gen lòt ki imajine fanmi yo pa bezwen pase nan kèk difikilte yo menm te konnen. Gen moun ki imajine yon tab ki toujou plen, yon doktè yo kapab peye, yon lekòl yo kapab chwazi, yon avyon yo kapab pran san yo pa bezwen kalkile chak pyès. Sa vle di, nan imajinasyon moun nan, lajan an pa destinasyon an. Lajan an se yon pòt ki mennen nan yon lavi li imajine ki pi bon pase lavi li genyen an. E se petèt youn nan rezon ki fè dezi pou lajan kapab tèlman fò: nou pa sèlman ap kouri dèyè yon mwayen; nou ap kouri dèyè yon imaj sou moun nou ta renmen vin ye ak lavi nou ta renmen kapab viv.
Men gen yon bagay ki merite atansyon nan tout sa: imaj lavi sa a se pa yon bagay ki soti nan vid. Nou aprann vle. Sosyete a montre nou kèk fason pou mezire siksè, kèk kalite lavi pou admire, kèk bagay pou konsidere kòm prèv nou “rive”. Nou wè kay, machin, rad, vwayaj, restoran, biznis, tit, prestij; nou tande moun pale sou salè, byen, envestisman ak nivo lavi; nou konpare sa nou genyen ak sa lòt moun genyen. Piti piti, kèk bagay ki te senpleman mwayen ka vin tounen senbòl. Lajan pa sèlman pèmèt nou achte yon bagay; li ka vin reprezante moun nou panse nou ye oswa moun nou ta renmen lòt moun wè nou ye. Lè sa rive, dezi pou lajan an ka pran yon lòt dimansyon. Nou pa sèlman vle sa lajan kapab fè pou nou; nou ka kòmanse vle sa nou panse kantite lajan an di sou nou. Epi depi lajan kòmanse sèvi kòm mezi valè pèsonèl, kesyon an pa rete sèlman: “Konbyen mwen bezwen pou m viv?” Li kòmanse tounen: “Konbyen mwen bezwen pou m santi mwen rive?”
Se la nou ka wè yon diferans enpòtan ant bezwen ak dezi. Bezwen yo gen kèk limit, menm si limit sa yo diferan selon sitiyasyon moun ak sosyete kote yo viv. Men dezi a gen tandans elaji. Yon moun ka vle ase lajan pou l peye yon kay; apre sa, li ka vle yon kay ki pi gwo. Apre sa, li ka vle yon lòt kay. Yon moun ka vle ase revni pou li pa viv nan enkyetid; lè li jwenn sa, li ka kòmanse mande tèt li poukisa li pa ta kapab gen plis. Epi “plis” pa gen yon definisyon natirèl ki ba li limit. Nou ka toujou imajine yon lòt nivo, yon lòt posiblite, yon lòt bagay nou poko genyen. Sa pa vle di tout moun ap toujou vin visye, ni li pa vle di yon moun pa ka konnen sa ki ase pou li. Men li montre yon bagay enpòtan: dezi finansye a pa toujou mache selon lojik bezwen an. Pafwa, lè bezwen an fin satisfè, se konparezon, anbisyon, abitid oswa imajinasyon ki pran plas li.
E se la lajan ka kòmanse chanje siyifikasyon li. Okòmansman, nou ka chèche l paske li ta dwe pèmèt nou viv pi byen. Men lè kantite a vin tounen yon objektif nan tèt nou, nou ka bliye poukisa nou te kòmanse chèche l. Moun ki t ap chèche libète a ka kòmanse aksepte plis obligasyon pou l jwenn plis lajan. Moun ki t ap chèche sekirite a ka kòmanse viv nan yon kouri san fen paske li toujou pè pèdi sa li genyen. Moun ki t ap chèche konfò a ka vin ap konpare tèt li ak moun ki gen plis konfò toujou. Moun ki t ap chèche respè a ka toujou bezwen plis siy deyò pou konfime valè li. Se pa lajan an ki nesesèman chanje; se relasyon moun nan avèk li ki chanje. Mwayen an ka kòmanse sanble ak objektif la. E lè sa rive, li vin nesesè pou nou poze yon kesyon nou pa t bezwen poze nan kòmansman an: si nou jwenn tout sa nou te kwè lajan t ap ban nou, èske dezi a ap sispann la?
Petèt se la pwoblèm nan kòmanse pran yon lòt fòm. Paske si lajan se yon mwayen pou nou jwenn sekirite, libète, konfò, respè oswa kapasite pou chwazi, nou ta ka imajine gen yon moman kote nou rive nan yon nivo ki pèmèt nou di: “Sa sifi pou lavi mwen vle a.” Men eksperyans moun pa toujou mache konsa. Gen yon diferans ant rive nan yon objektif ak rive nan yon pwen kote dezi a sispann mande plis. Nou ka jwenn sa nou t ap chèche a epi dekouvri yon lòt bagay nou vle. Nou ka amelyore kondisyon nou epi abitye avèk nouvo kondisyon sa yo jiskaske yo vin nòmal. Nou ka gade sa nou genyen an epi mezire l ak sa yon lòt moun genyen. Konsa, kesyon an pa sèlman vin “Kisa mwen vle lajan ban mwen?” Li vin tou: “Kisa k ap fè mwen santi mwen poko gen ase?” E si repons lan pa janm estab, si liy kote nou ta di “ase” a toujou kapab deplase, lè sa a nou antre nan yon lòt kesyon ki pi difisil toujou: kisa k ap rive lè rechèch pou lajan pa gen yon pwen final?
II. Kouri dèyè yon bagay ki pa gen yon liy arive
Gen yon bagay etranj nan fason nou mezire “ase”. Lè nou pa gen ase lajan pou peye sa nou bezwen, kesyon an fasil: nou bezwen plis. Men lè kondisyon nou amelyore, repons lan pa toujou vin pi senp. Yon moun ki te konn reve sèlman yon kay ka, apre kèk ane, kòmanse reve yon kay ki pi gwo. Moun ki te konn vle yon ti biznis ka anvi elaji l. Moun ki te konn swete yon salè ki ta pèmèt li viv san twòp enkyetid ka, apre li fin jwenn li, kòmanse mande tèt li poukisa li pa ta ka touche de fwa plis. Epi sa ki te parèt kòm yon gwo amelyorasyon yè ka vin parèt nòmal jodi a. Se tankou liy kote nou te panse n ap rive a deplase chak fwa nou pwoche bò kote l. Nou pa toujou ap kouri dèyè yon kantite ki defini davans. Pafwa, nou ap kouri dèyè yon “plis” ki ap chanje sans li pandan n ap pwoche jwenn li.
Sa pa vle di dezi pou plis lajan toujou soti nan vis oswa avidite. Gen anpil ka kote yon moun bezwen ogmante revni li paske lavi li vin pi chè, paske fanmi li grandi, paske li gen nouvo responsablite oswa paske li vle amelyore kondisyon li. Nou pa ta dwe konfonn bezwen sa yo ak yon anvi san limit. Men gen yon fenomèn ki pi sibtil: nou adapte nou ak sa nou jwenn. Lè yon bagay ki te ra vin disponib chak jou, li pèdi yon pati nan efè li te konn fè sou nou. Premye fwa yon moun jwenn yon ogmantasyon salè, li ka santi yon gwo soulajman. Apre kèk tan, nouvo salè a vin nòmal. Sa ki te parèt kòm yon privilèj vin antre nan bidjè òdinè li. Li pa nesesèman santi li pi rich chak maten. Li jis vin abitye ak nouvo nivo lavi a. Lè sa rive, ansyen “ase” a ka kòmanse sanble pa ase ankò, pa paske li chanje nan valè materyèl li, men paske moun ki ap evalye l la chanje rapò l avèk li.
Se youn nan paradòks dezi a: nou ka jwenn sa nou te vle san nou pa rete moun ki te vle l la. Imajine yon moun ki pandan plizyè ane ap di tèt li: “Si mwen ta rive touche kantite sa a, lavi m t ap chanje.” Li travay, li pran risk, li fè ekonomi, epi yon jou li rive nan kantite a. Pandan yon ti tan, li ka santi li finalman rive. Men lavi kontinye. Depans li chanje. Atant li chanje. Moun li konpare tèt li avèk yo ka chanje. Sa li konsidere kòm yon bon nivo lavi ka chanje. Epi, san li pa t pran yon gwo desizyon pou sa fèt, objektif li ka deplase. Li pa bezwen di: “Mwen pa vle sa ankò.” Li ka jis kòmanse panse: “Kounye a, si mwen te gen yon ti kras plis, mwen t ap vrèman alèz.” Apre sa, “yon ti kras plis” vin nouvo objektif la. Se konsa yon moun ka pase plizyè ane ap rive nan kèk kote li te konn konsidere kòm destinasyon, sèlman pou l dekouvri chak fwa li rive, destinasyon an te deja deplase.
Konparezon sosyal la kapab rann mouvman sa a pi fò toujou. Nou pa evalye lavi nou nan yon vakyòm. Nou gade bò kote nou. Nou wè moun ki gen plis, moun ki gen mwens, moun ki te kòmanse menm kote ak nou epi ki sanble rive pi lwen. Epi pafwa, bagay nou te santi nou kontan genyen an pèdi yon pati nan satisfaksyon li lè nou dekouvri yon lòt moun genyen plis ladan l. Yon salè ka parèt ekselan jouk nou aprann yon moun ki fè menm travay la touche de fwa plis. Yon kay ka sanble gwo jouk nou antre lakay yon lòt moun. Yon machin ka reprezante siksè jouk nou wè yon lòt modèl. Sa pa vle di nou dwe viv san nou pa janm konpare tèt nou. Konparezon kapab menm itil pou nou konprann posiblite nou. Men lè li tounen prensipal mezi nou, “ase” pa kapab rete estab, paske ap toujou gen yon moun ki gen plis. E si objektif nou se rive kote nou pa santi okenn moun gen plis pase nou, se pa yon objektif ki gen yon liy arive.
Gen yon lòt mekanis ki pi pwofon toujou: nou konn pran nivo nou rive a kòm nouvo pwen depa pou imajine sa ki vin apre. Lè nou gen ti kras, diferans ant nou menm ak yon gwo kantite lajan parèt imans. Men lè nou monte kèk nivo, nou kòmanse wè lòt nivo ki te parèt lwen anvan an kòm bagay ki vin posib. Yon moun ki pa t janm panse li t ap kapab achte yon kay ka, apre li fin achte youn, kòmanse panse sou yon lòt kalite kay. Yon moun ki te toujou panse yon vwayaj aletranje te yon bagay ekstrawòdinè ka, apre kèk eksperyans, kòmanse wè l kòm yon aktivite nòmal chak ane. Sa pa nesesèman move. An reyalite, kapasite pou nou elaji sa nou imajine posib kapab yon fòs. Men li gen yon konsekans: lavi a pa toujou santi li ap avanse menm vitès ak reyalite li. Nou ka vin pi rich pandan sans satisfaksyon nou rete prèske menm kote a, paske sa nou genyen an vin nouvo nòmal nou.
Se konsa dezi a kapab tounen yon mouvman ki pa janm fini. Pa nesesèman paske nou toujou ap mande plis nan yon fason konsyan, men paske chak reyalizasyon ka chanje estanda ki sèvi pou mezire pwochen reyalizasyon an. Nou jwenn yon bagay, nou adapte nou avè l, epi nou kòmanse gade pi lwen. Nou rive nan yon nivo, nivo sa a vin baz pou pwochen nivo a. Nou ka menm bliye kijan nou te konn santi nou anvan nou te genyen sa nou genyen kounye a. Sa ki te konn fè nou kontan ka vin yon bagay nou pa remake ankò. Se la gen yon kesyon ki merite rete devan nou: si nou toujou mezire pwogrè nou apati de sa nou poko genyen, ki lè n ap janm santi nou rive? Paske pwoblèm nan ka pa kantite lajan an. Li ka nan règ nou itilize pou deside si kantite sa a sifi.
Sa fè nou antre nan yon diferans enpòtan ant ogmante sa nou genyen ak ogmante sa nou konsidere kòm nesesè. Premye a ka fè kondisyon materyèl nou amelyore toutbon. Dezyèm nan ka fè sans “ase” a vin pi lwen toujou. Nou ka fè plis lajan epi gen plis kapasite reyèl pou nou chwazi, pandan an menm tan nou santi nou toujou dèyè. Se pa yon kontradiksyon: tou de ka fèt ansanm. Pwoblèm nan parèt lè nou pran santiman “mwen poko gen ase” kòm prèv otomatik ke nou bezwen plis. Pafwa nou bezwen plis toutbon. Pafwa se anvi nou ki elaji pou adapte l ak nouvo nivo lavi a. Si nou pa fè diferans lan, nou ka pase tout lavi nou ap ogmante mwayen nou yo san nou pa janm rive nan objektif nou te panse mwayen sa yo t ap pèmèt nou atenn.
E se la kesyon an vin pi grav. Si “ase” ka deplase chak fwa nou rive, si nouvo nivo a ka vin nòmal, si gen toujou yon lòt nivo nou kapab imajine, alò nou ka pase yon lavi antye ap kouri dèyè yon liy nou pa janm rive wè. Men yon moun pa sèlman bay lajan li pou jwenn plis lajan. Li bay tan li, enèji li, atansyon li, fòs li ak yon pati nan lavi li. Sa pa vle di rechèch pou plis lajan pa vo efò a. Pafwa li vo l nèt. Men depi objektif la pa gen yon liy arive, li vin nesesè pou nou mande tèt nou ki lòt bagay k ap sèvi kòm pri pou kous sa a. Paske si nou pa konnen ki lè nou vle sispann kouri, nou ka pa janm remake ki sa nou kite dèyè pandan n ap kouri. E se la kesyon lajan an kòmanse rankontre yon lòt kesyon ki pi presi toujou: lè nou bay tan nou pou nou jwenn lajan, èske se pa yon pati nan lavi nou menm nou mete sou mache a?
III. Travay pou viv, oswa viv pou travay?
Travay okipe yon plas etranj nan lavi moun. Nou bezwen li pou anpil rezon: pou jwenn revni, pou satisfè bezwen nou, pou pran swen tèt nou ak moun ki depann de nou, pou devlope kapasite nou, pou jwenn yon sans itilite, pafwa menm pou jwenn yon plas nan sosyete a. Depi nou piti, yo aprann nou prepare tèt nou pou travay. Nou chwazi yon metye, nou fòme tèt nou, nou chèche yon djòb, nou chèche yon pi bon djòb, epi, lè nou jwenn li, nou chèche amelyore pozisyon nou. Tout bagay sa yo sanble nòmal paske travay vrèman nesesè. Men gen yon kesyon ki parèt lè nou mete lajan nan mitan tout mouvman sa a: si nou travay pou nou kapab viv, kisa k ap pase lè travay la kòmanse pran twòp nan lavi nou? Paske travay la pa sèlman pran enèji. Li pran tan. E tan an se pa yon bagay nou ka mete sou kont nou pou nou repran pita.
Se la tan an vin diferan ak lajan. Nou ka pèdi lajan epi fè plis. Nou ka depanse lajan epi touche plis ankò. Nou ka menm, nan kèk ka, prete lajan epi remèt li. Men tan pa fonksyone konsa. Lè yon jounen pase, li fini. Lè yon ane pase, nou pa ka fè l tounen nan kalandriye a. Lè yon timoun grandi, nou pa ka achte yon lòt ane nan anfans li. Lè yon moun nou renmen te bezwen nou epi nou pa t la, nou pa ka achte tan sa a tounen. Sa pa vle di nou pa dwe travay anpil lè sitiyasyon an mande sa. Gen moman nan lavi kote plis travay nesesè, kote yon moun oblije fè sakrifis pou l soti nan yon difikilte oswa konstwi yon bagay. Men se jisteman paske tan an pa ranplasab ki fè nou ta dwe poze kesyon sou fason nou ap sèvi avè l. Nou pa sèlman bay travay nou tan; nou bay travay nou yon pati nan sèl lavi nou genyen an.
Lè nou di nou vle plis lajan, nou souvan pa ajoute nan kalkil la kantite tan plis lajan sa a ap mande. Nou gade kantite lajan an kòm rezilta, men nou pa toujou gade èdtan ki te pwodwi l yo. De travay ka peye menm kantite lajan epi mande de lavi konplètman diferan. Youn ka kite yon moun gen tan pou fanmi li, pou repo, pou aprann, pou wè zanmi, pou fè sa li renmen. Lòt la ka mande pou li toujou disponib, toujou ap kouri, toujou ap reponn mesaj, toujou ap panse ak pwochen travay la. Sou papye, revni an ka sanble menm. Men valè ekonomik lavi yo pa menm si nou mete tan an ladan l. Se poutèt sa kesyon sou salè pa ta dwe sèlman: “Konbyen travay sa a peye?” Li ka tou: “Konbyen nan lavi mwen travay sa a mande?” Paske yon revni pa ka evalye apa de kantite lavi ki te nesesè pou pwodwi li.
E gen yon moman kote travay la ka kòmanse antre nan tout espas ki te sipoze rete pou lòt bagay. Nou pote travay la lakay nou. Nou panse ak travay pandan n ap manje. Nou reponn mesaj travay pandan n ap pale ak fanmi. Nou pran telefòn nou nan moman nou te sipoze repoze. Nou di tèt nou se sèlman yon ti bagay, sèlman yon ti tan, sèlman jiskaske pwojè sa a fini. Men pwojè a fini, epi yon lòt kòmanse. Yon semèn chaje ranplase yon lòt. Yon peryòd difisil vin tounen fason nòmal pou nou viv. Epi, piti piti, nou ka pa menm remake kote limit ant travay ak lavi a te disparèt. Travay la pa bezwen pran vennkat èdtan pa jou pou l domine lavi a. Li sifi pou l pran atansyon nou menm lè nou pa devan li. Paske yon moun ka kite biwo a a senk è, men si lespri li rete la jouk li dòmi, ki kantite tan li vrèman genyen pou tèt li?
Sa vin pi konplike lè nou pa travay sèlman pou satisfè bezwen, men pou nou rive nan yon nivo nou te fikse pou tèt nou. Lè objektif la se toujou “yon ti kras plis”, travay la ka pa janm sanble fini. Nou ka di n ap travay anpil pou kèk ane sèlman, pou nou mete kapital sou kote, pou nou bati yon biznis, pou nou peye yon dèt, pou nou rive nan yon pozisyon. Men lè objektif finansye a deplase, peryòd tanporè a ka vin pèmanan. Nou di tèt nou: Apre pwojè sa a. Apre sa: Apre mwen fin fè ase ekonomi. Apre sa: Apre biznis la fin grandi. Apre sa: Lè bagay yo vin pi estab. E pandan n ap ranvwaye lavi a pou yon moman ki pral pi favorab, lavi a pa mete tèt li sou poz. Timoun yo kontinye grandi. Paran yo kontinye pran laj. Zanmi yo chanje. Kò nou chanje. Relasyon yo chanje. Lavi nou ap prepare pou li a deja ap pase pandan n ap prepare l.
Men nou dwe fè yon distenksyon enpòtan: travay anpil pa vle di otomatikman yon moun ap gaspiye lavi li. Gen moun ki renmen travay yo. Gen moun ki jwenn sans, diyite, kreyativite ak satisfaksyon ladan l. Gen lòt ki chwazi travay plis pandan yon peryòd paske yo gen yon objektif ki gen anpil valè pou yo. E gen moun ki pa gen liks pou yo chwazi: yo travay toutotan yo kapab paske bezwen yo mande sa. Se poutèt sa li pa ta jis pou nou gade yon moun ki travay anpil epi di li pa konn viv. Pwoblèm nou ap egzamine a pi presi pase sa. Li parèt lè travay la sispann sèvi yon lavi moun nan chwazi epi lavi a kòmanse òganize toutotou travay la sèlman. Lè kantite lajan an vin pi enpòtan pase tout sa ki te fè moun nan vle lajan an an premye, gen yon ranvèsman ki fèt. Nou te vle lajan pou nou gen yon lavi; kounye a, se lavi a nou bay pou nou gen plis lajan.
Se la kesyon libète a retounen, men nan yon lòt fòm. Nou ka gen plis lajan pase anvan epi santi nou gen mwens kontwòl sou tan nou. Nou ka gen kapasite pou achte plis bagay epi pa gen tan pou sèvi ak yo. Nou ka gen yon pi bon kay, men pase mwens tan ladan l. Nou ka kapab peye yon vakans, men pa kapab pran vakans paske travay la pa pèmèt nou ale. Nou ka gen mwayen pou n al manje nan yon bon restoran, men nou tèlman fatige nou pito rete lakay. Nan sitiyasyon sa yo, lajan an pa initil. Li fè egzakteman sa li te fèt pou fè nan kèk domèn: li bay mwayen. Men yon mwayen pa ka sèvi objektif li si nou pa gen youn nan bagay ki nesesè pou itilize l: tan. Se tankou yon moun ki gen yon gwo kantite kle men ki pa janm gen tan pou l louvri pòt yo.
E petèt se la nou jwenn youn nan pi gwo paradòks travay ak lajan. Nou ka travay plis pou nou jwenn plis mwayen, pandan plis travay la ap diminye kantite tan nou genyen pou sèvi ak mwayen sa yo. Sa pa vle di solisyon an se travay mwens nan tout sikonstans. Gen moun ki bezwen plis revni, e pafwa sèl fason pou ogmante revni sa a se travay plis. Men li vle di nou pa dwe konsidere kantite lajan an kòm sèl mezi pwogrè. Yon lavi pa sèlman gen yon bilan finansye; li gen yon bilan tan tou. Konbyen tan nou pase ap travay? Konbyen ki rete pou moun nou renmen? Konbyen pou kò nou? Konbyen pou lespri nou? Konbyen pou bagay nou fè san objektif ekonomik? Epi, sitou, si nou di n ap travay di jodi a pou demen ka pi bon, konbyen nan jodi a nou dispoze bay pou demen sa a?
Paske gen yon bagay nou pa dwe bliye: objektif la pa t janm sèlman pou nou posede lajan. Nou te vle lajan pou nou kapab viv. E si se vre, lè nou evalye travay nou, nou pa ka sèlman mande konbyen li pote. Nou dwe mande tou ki kantite lavi li pran pou li pote l. Paske lajan ka retounen sou kèk fòm; tan pa retounen. E si travay la pran tout tan nou, kesyon an pa rete sèlman si nou ap travay pou viv oswa si n ap viv pou travay. Li vin pi rèd toujou: si se lavi nou menm nou itilize pou achte mwayen pou viv, ki kote pri sa a antre nan kalkil la? Se kesyon sa a ki mennen nou dirèkteman nan pwochen etap refleksyon an: tout richès gen yon pri, men se pa tout pri moun konn mete nan kont lan.
IV. Pri moun pa mete sou etikèt la
Lè nou achte yon bagay, nou abitye gade pri ki ekri sou li. Nou wè yon chif, nou konpare l ak sa nou genyen, epi nou deside si bagay la vo kantite lajan yo mande a. Nan ekonomi, sa sanble senp: yon bagay koute yon sèten kantite, epi nou peye l si nou konsidere li vo pri a. Men lavi pa mache konsa. Gen kèk bagay nou jwenn ki gen yon pri nou pa janm wè ekri okenn kote. Yon travay ka peye byen, men li ka mande anpil. Plis pase èdtan ki ekri sou kontra a. Yon biznis ka pote gwo pwofi, men li ka mande yon nivo enkyetid ak disponiblite ki antre nan tout lavi moun nan. Yon objektif finansye ka mande disiplin, privasyon ak anpil efò. Pa gen etikèt ki di konbyen relasyon sa ka mete anba presyon, konbyen repo li ka retire, oswa konbyen moman moun nan p ap janm ka viv ankò. Gen pri ki antre nan kont bank lan, epi gen pri ki soti nan lavi a.
Tan se youn nan premye pri sa yo. Nou te deja wè travay pran tan, men sakrifis la vin pi vizib lè nou gade sa tan sa a te ka sèvi. Yon èdtan anplis nan travay se yon èdtan ki pa ka sèvi pou yon lòt bagay. Pafwa se yon èdtan ki nesesè, e pa gen anyen trajik ladan l. Men lè èdtan yo akimile, yo kòmanse chanje fòm lavi a. Yon moun ka rate yon dine, apre sa yon fèt, apre sa yon vakans, apre sa kèk okazyon fanmi. Chak absans apa ka sanble piti. Men lavi pa fèt sèlman ak gwo moman. Li fèt tou ak ti moman nou pa remake valè yo genyen jiskaske yo pase. Yon timoun ki te vle rakonte paran li yon bagay nan aswè a pa t ap bezwen yon gwo evènman; li te bezwen prezans li. Yon zanmi ki te rele ka pa t ap mande yon gwo sèvis; li te bezwen kèk minit. Sakrifis tan an pa toujou sanble ak yon bagay nou pèdi; pafwa li sanble ak yon bagay nou pa t janm pran tan pou nou remake.
Relasyon yo kapab peye yon pati nan pri a tou. Lè yon moun antre nan yon kous finansye ki mande tout atansyon li, lòt moun nan lavi li ka kòmanse resevwa rès li. Fanmi an jwenn li lè li fatige. Patnè a jwenn li lè travay la fini. Zanmi yo jwenn li lè li gen yon ti espas. Epi, avèk tan, moun sa yo ka sispann mande. Se pa nesesèman paske yo pa bezwen li ankò, men paske yo aprann lavi moun nan pa gen plas pou yo. Sa ka rive san okenn gwo konfli. Pa gen yon sèl jou kote relasyon an kraze. Gen yon seri ti absans ki akimile. Yon konvèsasyon nou pa t fè. Yon fèt nou pa t patisipe ladan l. Yon pwoblèm yon moun te travèse pandan nou te twò okipe. Yon etap nan lavi yon pitit nou pa t wè. E yon jou, nou ka dekouvri nou te travay di pou bay moun nou renmen yo yon bagay yo pa t janm bezwen plis pase prezans nou.
Sante a gen pwòp etikèt envizib pa li. Yon moun ka travay anpil pandan plizyè ane san li pa santi konsekans yo imedyatman. Kò a konn pèmèt nou depase limit li pou yon tan. Nou dòmi mwens, nou manje prese, nou neglije repo, nou ranvwaye yon konsiltasyon, nou viv anba estrès, nou di tèt nou n ap pran swen tèt nou pita. “Pita” a sanble inosan paske li pa mande nou chanje anyen jodi a. Men kò a pa toujou dakò ak kalandriye nou. Gen kèk konsekans ki parèt pita, epi lè yo parèt, lajan nou te fè pandan peryòd kote nou t ap neglije tèt nou an ka pa kapab achte tan nou pèdi oswa sante nou pa t pwoteje. Sa pa vle di travay di ap nesesèman fè moun malad, ni nou pa dwe itilize sante kòm yon agiman jeneral kont anbisyon. Li vle di sèlman gen yon limit nou dwe rekonèt: kò a se youn nan resous nou pa ka ranplase lè nou fin depanse l.
Genyen tou eksperyans nou pa fè. Sa se yon pri ki pi difisil pou mezire paske nou pa konnen sa nou rate. Yon moun ka di li pa gen pwoblèm paske li pa t ale nan yon vwayaj, li pa t pran yon vakans, li pa t pase yon semèn ak fanmi li. Men kijan nou mezire yon eksperyans ki pa janm rive? Nou pa gen yon souvni pou nou konpare l ak yon lòt. Nou pa menm konnen ki moun nou te ka vin ye apre eksperyans sa a. Petèt yon vwayaj ta chanje fason nou wè yon peyi. Petèt yon rankont ta fè nou dekouvri yon moun ki t ap vin yon zanmi pou tout lavi. Petèt yon peryòd repo ta fè nou konprann yon bagay sou tèt nou. Lè nou sakrifye eksperyans sa yo pou yon objektif finansye, nou pa sèlman pèdi yon aktivite. Nou ka pèdi yon posiblite pou lavi a pran yon lòt direksyon. Gen kèk bagay nou pa ka konnen nou te pèdi paske yo pa t janm rive.
Libète a menm kapab vin yon pati nan pri a, e se petèt youn nan paradòks ki pi enteresan yo. Nou vle lajan paske nou panse lajan ap ban nou plis libète. Men gen fason pou nou òganize lavi nou kote plis lajan vini ansanm ak plis obligasyon. Nou ka vin depann de yon sèten nivo revni, de yon sèten kalite lavi, de yon sèten kantite depans. Lè sa rive, desann pa fasil ankò. Nou pa sèlman ap mande tèt nou konbyen lajan nou vle genyen; nou oblije kenbe machin nan mache, kay la peye, biznis la fonksyone, plizyè moun k ap travay, plizyè angajman respekte. Epi pafwa yon moun ki te kòmanse chèche lajan pou li te kapab di “non” vin tèlman bezwen revni li genyen an, li pa santi li kapab di non ankò. Sa se pa yon verite sou tout moun ki rich, men se yon posibilite nou pa ta dwe inyore: mwayen ki te sipoze ogmante libète nou ka, nan kèk sikonstans, kreye nouvo bagay nou vin oblije kenbe.
Men nou dwe pran anpil prekosyon isit la. Li ta twò fasil pou nou di tout sakrifis pou lajan se yon erè. Lavi pa pèmèt sa. Gen yon moun ki travay plis pandan kèk ane pou peye etid li. Gen yon lòt ki aksepte yon travay difisil pou ede fanmi li soti nan yon sitiyasyon difisil. Gen yon moun ki mete kèk plezi sou kote pou l konstwi yon pwojè. Gen yon lòt ki chwazi viv pi senp pandan yon tan pou l ka rive nan yon objektif ki enpòtan pou li. Sakrifis pa nesesèman vle di nou ap mal viv. Pafwa, sakrifye yon bagay jodi a se jisteman fason nou pwoteje yon bagay ki pi enpòtan demen. Pwoblèm nan pa egzistans sakrifis la. Kesyon an se sa nou sakrifye, pou konbyen tan, pou ki objektif, ak si nou menm toujou konsidere objektif la vo pri a.
Se la nosyon “pri” a vin pi enteresan. Yon bagay pa nesesèman twò chè paske kantite lajan li mande a twò gwo. Li ka twò chè paske sa li mande nan men nou depase valè li genyen pou nou. Yon travay ka peye anpil, men si li detwi tout relasyon nou, li ka vin twò chè pou yon moun. Yon biznis ka gen gwo potansyèl, men si li mande yon fason viv moun nan pa vle ankò, li ka pa vo pri a pou li. Yon objektif finansye ka itil, men si pandan n ap pouswiv li nou vin pèdi tèt nou, kesyon an pa sèlman si objektif la reyalize. Se si moun ki te vle objektif la a toujou la pou jwi rezilta a. Paske pafwa, nou konsantre tèlman sou sa n ap eseye jwenn nan, nou bliye mande ki moun nou ap vin ye pandan n ap chèche l.
Petèt se sa ki fè pri sa yo danjere: yo pa toujou parèt kòm pèt nan moman nou ap peye yo. Lè nou rate yon repa ak fanmi pou nou fini yon travay, nou ka santi se yon sèl fwa. Lè nou dòmi mwens pandan kèk mwa, nou ka di se tanporè. Lè nou pa pran vakans pou nou mete plis lajan sou kote, nou ka di n ap fè l pita. Lè nou refize yon envitasyon paske nou gen yon lòt obligasyon, nou ka panse moun yo ap konprann. Chak desizyon ka sanble rezonab lè nou pran l poukont li. Men lavi se pa yon seri desizyon izole; se akimilasyon yo ki ba li fòm. Yon sakrifis ki fèt yon fwa ka pa gen gwo konsekans. Men yon fason viv ki toujou mande menm sakrifis la ka fini pa vin tounen yon lavi kote tout sa ki pa travay te toujou ap tann. E se la kesyon sa a vin inevitab: konbyen fwa nou ka di “pita” anvan “pita” tounen fason nou viv tout lavi nou?
Se poutèt sa, lè nou ap evalye pri lajan mande nou peye, nou pa dwe sèlman mande si sakrifis la nesesè. Nou dwe mande tou si li pwopòsyonèl, si li tanporè, si li chwazi, epi si nou toujou sonje rezon ki fè nou te aksepte l. Paske yon sakrifis gen yon sans diferan lè se nou menm ki chwazi l pou yon objektif nou konsidere ki gen valè, pase lè nou antre ladan l san nou pa janm mande tèt nou si se lavi sa a nou vle. Petèt pwoblèm nan pa lè nou bay kèk bagay pou nou jwenn lòt bagay. Se konsa anpil chwa nan lavi fèt. Pwoblèm nan kòmanse lè nou bay bagay ki pi difisil pou ranplase yo - tan, relasyon, sante, prezans, libète - san nou pa janm mete yo nan kalkil la. Paske yon pri nou pa mete sou etikèt la pa vle di li pa egziste. E si se vre, pwochen kesyon an vin pi rèd: kisa k ap pase lè tout sakrifis sa yo fèt nan non yon demen nou toujou ap repouse devan nou?
V. Lè demen ap toujou pi enpòtan pase jodi a
Gen yon fraz ki ka sanble ak yon senp pwomès nou fè tèt nou: “Lè m fin fè ase lajan…” Apre fraz sa a, nou mete prèske nenpòt bagay nou ta renmen fè. Lè m fin fè ase lajan, m ap pran yon ti repo. Lè m fin fè ase lajan, m ap vwayaje. Lè m fin fè ase lajan, m ap pase plis tan ak fanmi m. Lè m fin fè ase lajan, m ap kòmanse pwojè pa m. Lè m fin fè ase lajan, m ap viv yon ti jan. Fraz la pa sanble danjere paske li pa di nou p ap viv. Okontrè, li pwomèt nou n ap viv pita. Se petèt sa ki fè l fasil anpil pou nou aksepte. Nou pa renonse ak lavi a; nou sèlman mande lavi a tann.
Men lavi pa janm siyen kontra sa a avèk nou. Li pa dakò pou l rete menm kote a pandan n ap prepare tèt nou pou li. Pandan nou ap travay pou demen, jodi a ap pase menm jan an. Maten an ap tounen aswè. Semèn nan ap tounen mwa. Mwa yo ap tounen ane. Gen moun nou te di n ap pase plis tan avèk yo ki kontinye pran laj pandan n ap tann moman ki pi apwopriye a. Gen timoun ki grandi pandan paran yo ap di tèt yo y ap gen plis tan pita. Gen relasyon ki chanje pandan moun yo ap mete yo sou kote pou kèk ane. Gen kò ki pa rete menm jan pandan nou ap di n ap pran swen tèt nou lè travay la vin pi kal. Demen se yon lide; jodi a se sèl pati nan tan nou ka vrèman viv.
Sa pa vle di planifye pou demen se yon erè. Okontrè, yon moun ki pa janm panse ak demen ka pran desizyon ki rann demen li pi difisil. Nou bezwen mete kèk bagay sou kote, prepare tèt nou, travay pou pwojè nou, panse ak laj nou, aksepte kèk privasyon pou n ka jwenn yon pi bon sitiyasyon. Gen yon diferans ant viv sèlman pou moman an ak prepare yon lavi ki gen yon demen. Pwoblèm nan kòmanse lè preparasyon an pa janm fini. Lè chak fwa nou pwoche bò kote objektif la, nou kreye yon lòt kondisyon anvan nou pèmèt tèt nou viv. Nou di: “Lè m fin peye sa.” Apre sa: “Lè m fin mete ase sou kote.” Apre sa: “Lè biznis la vin estab.” Apre sa: “Lè m fin rive nan nivo sa a.” Epi lavi a kontinye pase ant chak “lè” sa yo.
Gen yon bagay ki pi twoublan toujou: pafwa se siksè menm ki fè “pita” a vin pi long. Lè nou rive nan yon objektif, nou vin wè yon lòt posiblite nou pa t konsidere anvan. Sa nou te rele “ase” a vin yon nouvo etap. Nou te di n ap travay jiskaske nou jwenn yon sèten kantite; lè nou rive ladan l, nou di li ta pi saj pou nou kontinye yon ti tan ankò. Se pa toujou move jijman. Nou ka vrèman bezwen plis. Men gen yon risk ladan l: nou ka vin tèlman abitye ranvwaye lavi a, nou pa menm bezwen yon gwo rezon pou fè sa ankò. “Pita” vin tounen yon abitid. Li pa bezwen jistifikasyon ankò. Li vin fason nou òganize tan nou.
E gen yon diferans ant ranvwaye yon bagay ak abandone l. Lè nou ranvwaye yon bagay, nou toujou imajine n ap fè l. Se sa ki fè li fasil pou nou aksepte. Nou ka di tèt nou nou p ap pèdi vakans lan, se jis ane sa a. Nou pap pèdi tan ak fanmi an, se jis paske pwojè a enpòtan. Nou pap sispann pran swen tèt nou, se jis paske peryòd sa a chaje. Men lavi pa toujou ba nou opòtinite pou nou reprann sa nou te ranvwaye. Yon ane nou pa t pase ak yon moun pa ka toujou ranplase ak yon lòt ane. Yon etap nan lavi yon timoun pa repete. Yon opòtinite ki te egziste nan yon laj espesifik ka pa egziste menm jan an pita. E se la nou dekouvri yon verite ki pa fasil: tout sa nou rele “pita” pa nesesèman disponib lè pita rive.
Se poutèt sa kesyon an pa dwe sèlman: “Èske objektif mwen an vo sakrifis mwen ap fè jodi a?” Li dwe tou: “Èske sa m ap ranvwaye a ap toujou gen menm valè lè mwen fin rive?” Paske gen objektif ki chanje kondisyon yo sèlman. Nou ka achte yon bagay pita. Nou ka konstwi yon kay pita. Nou ka ogmante ekonomi nou pita. Men gen lòt bagay ki depann de moman an. Yon timoun pa rete timoun. Yon kò pa rete jèn. Yon relasyon pa rete tann san li pa chanje. Yon paran pa rete nan menm laj. Yon zanmi pa toujou rete nan menm vil, nan menm kondisyon, ak menm disponiblite. Se pa tout bagay lavi bay nou ki gen yon dat ekspirasyon vizib, men anpil nan yo gen yon moman kote yo te kapab fèt nan yon fason ki pa ka repwodui.
Epi sa fè nou retounen sou kesyon nou te poze nan pati anvan an sou pri sakrifis la. Lè nou bay tan nou pou yon objektif finansye, nou pa sèlman ap peye ak èdtan. Nou ka ap peye ak moman. Yon èdtan ka retounen kòm yon lòt èdtan travay; yon moman nan lavi yon moun pa retounen konsa. Nou ka di n ap travay di pou nou kapab ofri pitit nou yon pi bon avni, men ki kalite avni n ap prepare si yo rive gen plis resous men yo sonje papa oswa manman yo te toujou absan? Nou ka di n ap bati yon pi bon lavi pou koup nou an, men ki sa k ap pase si pandan n ap bati lavi sa a, relasyon an vin febli? Nou ka di n ap fè ase lajan pou nou pran plezi pita, men ki moun nou pral ye lè pita a rive? Èske nou pral toujou gen menm anvi yo? Menm moun yo? Menm sante a? Menm fòs la?
Se la lide “viv pita” a vin gen yon paradòks ladan l. Nou ka fè tout bagay sa yo nan non lavi. Nou travay pou nou ka viv. Nou ekonomize pou nou ka viv. Nou aksepte privasyon pou nou ka viv pi byen. Nou chèche sekirite pou nou ka gen lapè. Tout bagay sa yo kapab gen sans. Men si tout enèji nou ale nan preparasyon pou lavi a, kilè lavi a kòmanse menm? Petèt li pa gen yon dat ofisyèl pou kòmanse. Li deja la. Li nan jounen nou ap travay la, nan repa nou manje a, nan konvèsasyon nou genyen an, nan moun ki chita bò kote nou an, nan kò nou genyen jodi a. Sa pa vle di nou dwe abandone demen pou jodi a. Sa vle di sèlman demen pa ta dwe tèlman enpòtan nan je nou pou li fè nou bliye jodi a gen valè pa li.
Gen moun ki ka li sa epi di: “Men si mwen pa travay di jodi a, mwen p ap gen demen.” E se yon objeksyon ki jis. Pou anpil moun, “viv jodi a” pa yon chwa fasil. Gen bezwen ki pa ka tann. Gen dèt ki dwe peye. Gen timoun ki bezwen manje. Gen fanmi ki bezwen sipò. Gen moun ki oblije bay plis tan pase sa yo ta renmen paske reyalite ekonomik la pa ofri yo anpil opsyon. Se poutèt sa refleksyon sa a pa ta dwe tounen yon moral kote nou di moun: “Pran plis plezi, travay mwens.” Sa t ap inyore kondisyon reyèl moun ap viv. Kesyon an pi fon: menm lè nou oblije sakrifye jodi a pou demen, èske nou konnen ki sa n ap sakrifye, poukisa n ap fè sa, ak ki kote nou vle rive? Paske gen yon diferans ant yon sakrifis nou konsyan nou ap fè ak yon lavi kote sakrifis la vin tèlman nòmal nou pa janm poze kesyon sou li ankò.
Petèt pi gwo danje a se pa travay pou demen. Se lè demen vin yon kote nou toujou ap tann pou kòmanse viv. Nou ka pase plizyè ane ap repete menm fraz la: Lè m fin fè ase lajan… E chak fwa nou di l, nou imajine nou pi pre. Men yon jou, nou ka leve epi dekouvri nou pase yon gwo pati nan lavi nou ap prepare pou yon lavi ki te toujou sipoze kòmanse apre pwochen objektif la. Lè sa a, kesyon an vin pi difisil pase kesyon lajan an menm. Se pa sèlman: “Konbyen mwen genyen?” Se: “Konbyen nan lavi mwen mwen te bay pou m jwenn li?” E menm kesyon sa a toujou pa fini refleksyon an. Paske yon moun ka fè tout sakrifis sa yo, rive kote li t ap chèche a, epi finalman jwenn tèt li devan yon lòt kesyon: e si mwen rive?
VI. E si ou rive?
Ann imajine, pou yon moman, tout bagay mache jan nou te espere a. Objektif la reyalize. Lajan an la. Kont yo pa vid ankò. Dèt yo peye. Kay la achte. Biznis la mache. Revni an ase pou pa gen menm kalite enkyetid nou te konn genyen yo. Moun nan ka finalman gade dèyè epi di: “Mwen rive.” Se fraz sa a li t ap tann pandan plizyè ane. Se pou moman sa a li te leve bonè, li te travay anplis, li te di non ak kèk plezi, li te ranvwaye kèk pwojè, li te aksepte kèk sakrifis. Kounye a, pa gen okenn lòt objektif ki ta dwe pi ijan pase jwi rezilta a. Men se la nou jwenn yon kesyon ki merite poze: e si rive a pa sanble ak sa nou te imajine a?
Paske lè nou t ap pale de lajan anvan nou genyen l, nou te sitou imajine sa li t ap pèmèt nou fè. Men imajinasyon pa toujou konte tout kondisyon ki nesesè pou yon moun jwi sa li genyen. Li fasil pou imajine yon vakans; li pi difisil pou imajine si nou pral gen tan pran vakans lan. Li fasil pou imajine yon kay; li pi difisil pou mande si moun nou te vle viv ladan l yo toujou bò kote nou. Li fasil pou imajine yon lavi san enkyetid finansye; li pi difisil pou konnen si lespri nou ap kapab sispann viv nan enkyetid. Nou ka akimile mwayen yo pandan plizyè ane epi dekouvri, lè yo finalman disponib, lavi nou te bati pandan n ap chèche yo pa nesesèman pare pou resevwa yo.
Premye kesyon an se tan. Moun ki rive jwenn ase lajan pou l pa oblije travay menm jan an ankò ka gen plis libète sou papye. Men libète sou papye pa toujou vin tounen tan lib nan lavi reyèl. Gen moun ki vin abitye ak yon ritm kote yo toujou okipe, toujou ap reponn, toujou ap planifye, toujou ap chèche pwochen bagay la. Lè obligasyon yo diminye, yo ka pa menm konnen sa pou yo fè ak espas la. Pou yon moun ki pase ven ane ap òganize lavi li otou travay, travay pa sèlman te ba li revni; li te bay li yon estrikti. Li te bay li yon orè, objektif, presyon, rankont, defi, pafwa menm yon sans idantite. Lè tout sa yo disparèt oswa diminye, lajan ka ba li tan san li pa otomatikman ba li kapasite pou viv nan tan sa a. Se pa paske li pa gen ase lajan. Se paske yon lavi pa konstwi sèlman ak mwayen; li konstwi tou ak abitid.
Sante a kapab poze menm pwoblèm nan. Nou ka imajine yon moun ki pase anpil ane ap travay pou l rive nan yon nivo kote li kapab finalman pran swen tèt li jan li vle. Men pandan ane sa yo, li ka te dòmi twò piti, manje mal, neglije repo, viv anba estrès oswa toujou mete bezwen kò li dèyè objektif li yo. Lè objektif finansye a finalman rive, li ka gen plis mwayen pou peye swen, vwayaje, manje pi byen oswa pran repo. Men gen bagay lajan pa ka senpleman remete jan yo te ye yo. Li pa ka fè yon moun tounen nan yon laj li te deja kite. Li pa ka bay yon moun yon kò ki pa janm sibi kèk konsekans. Li pa ka toujou repare tout sa ane neglijans yo te kite. Sa pa vle di richès pa itil pou sante; okontrè, mwayen ekonomik ka gen yon gwo enpòtans pou jwenn swen ak bon kondisyon lavi. Men posede mwayen pou pran swen tèt ou pa menm bagay ak posede tan ak kò ou te ka genyen si ou te pran swen yo pi bonè.
Relasyon yo ka revele paradòks la pi rèd toujou. Nou ka pase anpil ane ap di tèt nou n ap travay di pou fanmi nou. Nou vle ba yo pi bon kay, pi bon lekòl, plis sekirite, plis konfò. Entansyon an ka sensè. Men pandan n ap akimile mwayen sa yo, relasyon yo pa rete nan menm eta a. Moun yo chanje. Timoun yo grandi. Koup yo pase nan diferan etap. Paran yo pran laj. Zanmi yo fè pwòp chemen pa yo. Si yon moun rive nan nivo finansye li te reve a apre li fin pase ane ap bay relasyon li yo sèlman tan ki rete apre travay, li ka dekouvri li gen mwayen pou ofri anpil bagay, men moun li te vle ofri yo pa bezwen menm bagay yo ankò. Gen yon moman kote yon timoun pa bezwen w jwe ak li ankò, li te bezwen prezans ou lè li te pi piti. Gen yon relasyon ki pa toujou ka retabli ak yon vwayaj apre plizyè ane distans. Lajan ka finanse anpil eksperyans; li pa ka garanti moun ki te dwe pataje eksperyans sa yo ap toujou la nan menm fason an.
Epi gen yon lòt kesyon ki pi enteryè: èske nou toujou konnen kijan pou nou pran plezi? Sa ka parèt tankou yon kesyon dwòl. Men si yon moun pase anpil tan ap travay pou li rive jwenn libète, li ka vin abitye sèlman ak efò. Repo ka fè l santi li koupab. Plezi ka sanble ak yon gaspiyaj tan. Lè pa gen yon objektif ekonomik pou li pouswiv, li ka santi yon vid. Li ka toujou ap chèche sa ki vin apre. Li ka gen lajan pou l vwayaje, men li pa konnen kijan pou l sispann travay ase lontan pou l vwayaje. Li ka gen mwayen pou l manje kote li vle, men li pa janm santi li gen tan pou l chita. Li ka gen tout sa li te konn imajine kòm rekonpans, men li ka pa gen abitid resevwa rekonpans lan. Paske kapasite pou jwi lavi pa nesesèman devlope otomatikman lè mwayen ekonomik la ogmante. Li se yon fason pou nou viv, yon kapasite pou nou prezan nan sa n ap fè, pou nou pa toujou ap tann pwochen objektif la.
Sa mennen nou nan yon diferans fondamantal ant posede ak jwi. Nou ka posede yon kay san nou pa janm santi nou lakay nou ladan l. Nou ka posede lajan san nou pa santi nou an sekirite. Nou ka posede tan san nou pa konnen sa pou nou fè avè l. Nou ka posede anpil bagay san yo pa vin gen yon plas reyèl nan lavi nou. Posede se yon kondisyon materyèl; jwi mande yon relasyon ak sa nou genyen. Yon moun ka gen yon bèl tab plen manje epi manje san li pa menm pran gou sa li ap manje a. Yon lòt ka gen mwens epi jwenn yon gwo plezi nan yon repa li pran tan pou pataje ak moun li renmen. Sa pa vle di povrete pi bon pase richès. Sa vle di richès pa pote avèk li otomatikman kapasite pou moun nan sèvi ak richès la pou konstwi yon lavi li apresye.
Se poutèt sa, lè nou di yon moun “reyisi”, nou bezwen mande: reyisi nan kisa? Si objektif la te sèlman akimile yon kantite lajan, li ka reyisi nèt. Men si lajan an te yon mwayen pou jwenn libète, sekirite, tan, relasyon ak plezi, fòk nou gade si mwayen an finalman mennen nan bagay sa yo. Sinon, nou ka jwenn yon sitiyasyon etranj kote rezilta ekonomik la pozitif, men rezilta egzistansyèl la pa klè. Moun nan ka pi rich pase anvan, men li pa nesesèman pi lib. Li ka pi an sekirite finansyèman, men li pa nesesèman pi anpè. Li ka gen plis bagay, men li pa nesesèman gen plis lavi. Lajan ka ogmante kapasite nou pou nou viv yon sèten fason; li pa ka fòse lavi a vin gen sans pou nou.
E se la nou dwe retounen sou moun nou te ye lè nou te kòmanse kouri dèyè lajan an. Moun sa a te gen yon imaj sou yon lavi li te vle. Li te panse: si mwen rive la, m ap viv. Men pandan kous la, li te chanje. Sa li te vle a ka chanje. Moun li te vle pataje l avèk yo ka chanje. Kò li ka chanje. Priyorite li ka chanje. Menm definisyon li bay “bon lavi” ka chanje. Se poutèt sa rive pa janm yon zak ki fèt sèlman sou kont labank la. Nou rive kòm yon moun. E moun ki rive a ka pa menm moun ki te kòmanse kouri a. Sa pa nesesèman yon echèk. Se kondisyon nòmal egzistans lan: nou ap chanje pandan n ap pouswiv objektif nou yo.
Petèt se sa ki fè kesyon “E si ou rive?” a pi enpòtan pase sa li sanble. Li pa mande nou meprize richès. Li pa mande nou sispann travay. Li mande nou sèlman gade pi lwen pase moman kote lajan an antre nan kont lan. Paske si lajan an te yon mwayen, fòk nou verifye si li toujou sèvi objektif nou te bay li a. Si nou te vle tan, èske nou gen tan? Si nou te vle libète, èske nou kapab chwazi? Si nou te vle fanmi, èske relasyon yo la? Si nou te vle plezi, èske nou toujou konnen kijan pou nou jwi? Si nou te vle yon lavi miyò, èske lavi a vrèman miyò? Posede mwayen pou viv pa garanti nou konnen kijan pou nou viv. E lè nou rive konprann sa, yon lòt kesyon parèt: si richès pa sifi pou defini yon lavi reyisi, ki sa “ase” ta dwe vle di pou nou?
VII. Konbyen ki ase?
Gen yon kesyon ki sanble senp, men ki vin pi difisil plis nou reflechi sou li: konbyen ki ase? Nou ka fasilman mande konbyen yon moun genyen, konbyen li touche, konbyen li ta renmen touche. Men lè nou mande konbyen ki ase, nou pa mande yon kantite sèlman. Nou ap chèche yon limit. Nou ap mande si gen yon pwen kote yon moun kapab di: “Sa mwen genyen an pèmèt mwen viv jan mwen konsidere ki bon; mwen pa bezwen òganize tout lavi mwen pou m jwenn plis toujou.” Pwoblèm nan se pa sèlman jwenn yon chif. Se konnen ki sa chif sa a ta dwe sèvi. Paske menm kantite lajan an pa vle di menm bagay pou tout moun, epi yon nivo revni ki sifi pou yon moun ka pa sifi pou yon lòt. Se poutèt sa “ase” pa ka yon kantite inivèsèl nou ta mete anlè lavi tout moun tankou yon règ.
Nou bezwen kòmanse ak sa ki pi fondamantal: bezwen yo. Gen kèk bagay yon moun bezwen pou li viv ak yon minimòm sekirite ak diyite: manje, lojman, swen, edikasyon, transpò, kominikasyon, epi, selon sitiyasyon li, sipò pou lòt moun ki depann de li. Si revni yon moun pa pèmèt li satisfè bezwen fondamantal sa yo san yon enkyetid ki pèsistan, li difisil pou mande l reflechi sou “ase” kòm si li te deja gen yon baz solid. Pou yon moun konsa, plis lajan pa nesesèman yon ekspresyon avaris; li ka senpleman vle di plis sekirite. Se poutèt sa nou pa ka sèvi ak lide “kontante w ak sa ou genyen” kòm yon repons jeneral. Gen yon diferans ant gen ase ak aprann viv ak twò piti. Premye a se yon objektif; dezyèm nan se yon kontrent.
Men yon fwa bezwen fondamantal yo satisfè, kesyon an vin pi konplike. Paske lavi pa fèt sèlman ak bezwen. Nou gen pwojè, dezi, responsablite, enterè, relasyon, rèv. Nou ka vle ede fanmi nou, finanse etid yon timoun, pran swen paran nou, devlope yon antrepriz, vwayaje, aprann yon bagay nouvo oswa bati yon bagay ki gen sans pou nou. Pa gen okenn rezon pou nou di yon moun dwe sispann vle sa yo sèlman paske bezwen fondamantal li satisfè. Pwoblèm nan se pito lè chak dezi vin tounen yon nouvo kondisyon pou nou santi nou byen. Lè sa rive, “ase” toujou deplase. Nou pa sèlman ogmante sa nou kapab genyen; nou ogmante sa nou santi nou dwe genyen anvan nou bay tèt nou pèmisyon pou nou konsidere lavi nou kòm yon bon lavi.
Petèt se la nou bezwen separe “ase pou viv” ak “ase pou posede.” De kantite sa yo pa oblije menm bagay. Nou ka bezwen yon sèten nivo mwayen pou nou viv jan nou vle, men nou pa bezwen kontinye ogmante kantite byen nou genyen sèlman paske nou kapab. Gen yon moman kote plis pa nesesèman chanje kalite lavi a anpil. Yon lòt kay ka pa ajoute anpil si premye a deja satisfè tout sa nou bezwen. Yon lòt machin ka pa bay plis libète si nou deja gen yon fason pratik pou deplase. Yon lòt kantite lajan ka pa bay plis sekirite si nou deja gen yon rezèv ki adapte ak bezwen nou. Sa pa vle di plis pa gen okenn valè. Li vle di valè yon bagay depann tou de sa li ajoute nan lavi a. Lè kantite a ap grandi men lavi a pa amelyore nan menm pwopòsyon, nou oblije mande si se toujou lavi nou nou ap amelyore oswa si se sèlman kantite nou ap akimile.
Gen yon lòt kritè ki ka ede nou reflechi sou “ase”: tan. Si yon ogmantasyon revni mande pou nou bay yon kantite tan ki tèlman gwo li retire sa nou t ap chèche pwoteje a, li merite pou nou rekonsidere l. Nou ka di nou vle plis lajan pou nou gen plis libète, men si pou nou jwenn li nou oblije abandone tout tan lib nou, gen yon kontradiksyon ki parèt. Nou ka di nou vle plis sekirite pou fanmi nou, men si fason nou chèche sekirite sa a fè nou pa janm prezan nan lavi fanmi an, li nesesè pou nou gade tout pri a. Sa pa bay yon fòmil matematik ki di egzakteman konbyen èdtan travay ki twòp. Men li ban nou yon prensip: yon objektif finansye pa ta dwe mezire sèlman ak sa li ajoute nan pòch nou, men ak sa li mande nan lavi nou.
Relasyon yo kapab sèvi kòm yon lòt mezi. Si nou gen yon nivo ekonomik ki pèmèt nou satisfè anpil bezwen, men nou santi nou oblije toujou chèche plis nan yon fason ki kraze relasyon nou yo, petèt pwoblèm nan pa toujou yon pwoblèm lajan. Se yon kesyon priyorite. Sa pa vle di fanmi oswa zanmi dwe toujou pase anvan nenpòt objektif pwofesyonèl. Gen moman kote travay mande plis atansyon, epi relasyon solid kapab sipòte peryòd sa yo. Men si eksepsyon an vin tounen règ la, si tout moun ki bò kote nou oblije toujou tann, si tout tan nou disponib pou pwochen opòtinite a men pa pou moun nou renmen yo, li vin difisil pou di plis lajan ap toujou amelyore lavi nou. Yon lavi ekonomikman rezonab pa sèlman yon lavi kote nou kapab peye plis; se youn ki kite plas pou sa nou konsidere ki merite pou nou prezan ladan yo e pou yo.
Libète kapab sèvi kòm yon lòt kritè. Se petèt youn nan rezon ki fè anpil moun vle lajan an premye. Men libète pa sèlman kapasite pou achte. Li se kapasite pou chwazi. Si yon moun gen anpil byen, men tout lavi li òganize pou l kenbe nivo byen sa yo, nou ta ka mande si li toujou lib. Si li pa kapab pran yon desizyon pwofesyonèl paske revni li dwe toujou rete nan yon sèten nivo, si li pa kapab ralanti paske depans li yo mande yon kous pèmanan, si li pa kapab di non paske li twò angaje nan fason lavi li bati a, li ka gen anpil resous men mwens libète pase sa li imajine. Sa fè “ase” vin gen yon sans ki pi enteresan: ase se petèt pa kantite lajan ki pèmèt nou achte tout sa nou vle, men kantite mwayen ki pèmèt nou viv san nou pa oblije vann tout tan ak tout libète nou pou kenbe yo.
Epi gen yon kritè ki pi difisil pou mezire, men ki petèt pi enpòtan toujou: lapè enteryè. Sa pa vle di lajan ka rezoud tout pwoblèm emosyonèl oswa egzistansyèl. Li pa kapab. Men ensekirite ekonomik ka mete yon presyon reyèl sou lavi moun. Lè baz la ase solid, kèk kalite enkyetid ka diminye. Men si, apre yon sèten nivo sekirite, moun nan toujou santi li an danje paske li toujou ap mande sa li ta ka pèdi oswa sa li poko genyen, plis lajan pa nesesèman rezoud pwoblèm nan. Li ka sèlman ogmante kantite bagay li santi li dwe pwoteje. Se la nou wè yon diferans ant sekirite ekonomik ak santiman sekirite. Premye a ka ogmante ak plis resous; dezyèm nan pa toujou swiv menm koub la.
Petèt, alò, “ase” pa yon chif nou dekouvri yon sèl fwa pou tout lavi. Li ka yon kesyon nou bezwen poze regilyèman, paske lavi chanje. Yon moun ki selibatè pa gen menm bezwen ak yon moun ki gen timoun. Yon moun k ap kòmanse karyè li pa nan menm sitiyasyon ak yon moun ki prè pou pran retrèt. Yon moun k ap viv nan yon peryòd difisil ka bezwen plis sekirite pase sa li te bezwen anvan. Sa vle di “ase” mande yon kalite vijilans: konnen sa nou bezwen, konnen sa nou vle, epi konnen diferans ki genyen ant de yo. San distenksyon sa a, nenpòt nivo revni ka vin yon nouvo pwen depa pou plis dezi. Men avèk li, nou kapab kòmanse pran desizyon finansye yo pa sèlman dapre kesyon “Konbyen mwen ka genyen anplis?”, men dapre kesyon “Ki lavi mwen vle kantite anplis sa a pèmèt mwen mennen?”
E petèt se la nou ka rive nan yon definisyon ki pi modès, men ki pi itil. Yon lavi ekonomikman rezonab pa nesesèman yon lavi kote moun nan gen ti kras, ni yon lavi kote li gen anpil. Se yon lavi kote mwayen ekonomik yo an relasyon ak bezwen, pwojè, tan, relasyon ak libète moun nan konsidere kòm enpòtan. Se yon lavi kote lajan gen yon plas, men li pa pran tout plas la. Paske objektif la pa ta dwe rive nan yon kantite kote nou kapab di nou posede ase pou tout moun admire nou. Li ta dwe rive nan yon pwen kote nou kapab di: sa mwen genyen an pèmèt mwen viv lavi mwen vle a san m pa oblije sakrifye tout sa ki fè lavi sa a vo li.
Men menm definisyon sa a kite yon dènye pwoblèm devan nou. Paske li posib pou nou konnen sa nou bezwen, konnen sa nou vle, epi toujou chwazi plis. Li posib pou nou gen ase epi deside nou vle plis paske nou renmen bati, kreye, antreprann oswa akimile. E sa pa nesesèman yon pwoblèm. Kesyon an pa èske nou dwe toujou rete nan menm nivo a. Kesyon an se èske nou konnen poukisa n ap kontinye. Paske si nou kontinye san yon rezon nou ka esplike, se pa objektif la ankò ki ap gide nou; se abitid la. Epi lè sa rive, nou retounen nan premye kesyon nou an ak yon lòt je: petèt pwoblèm nan pa t janm kantite lajan nou genyen an. Petèt pwoblèm nan se lè nou pa konnen poukisa nou toujou bezwen plis.
Konklizyon - Richès ki pa sèvi lavi a
Nou rive nan yon pwen kote li ta fasil pou nou mal konprann tout sa nou sot di yo. Si nou pale sou pri lajan mande nou peye, sou tan nou pèdi pou travay, sou relasyon ki ka pran distans, sou sante nou ka neglije, nou ta ka fasilman tire yon konklizyon ki twò senp: donk, li pa bon pou n chèche lajan. Men se pa la refleksyon sa a t ap chèche mennen nou. Lajan enpòtan. Pou anpil moun, li se yon kondisyon fondamantal pou yo kapab viv ak yon minimòm sekirite ak diyite. Li ka soulaje soufrans, louvri posiblite, pwoteje yon fanmi, finanse yon edikasyon, pèmèt yon moun soti nan yon sitiyasyon ki te limite l. Pwoblèm nan pa egzistans lajan an, ni menm nan dezi pou gen plis. Pwoblèm nan parèt lè nou pa konnen ki plas lajan an dwe okipe nan lavi nou ankò.
Paske depi nan kòmansman, se pa lajan an sèlman nou t ap chèche. Nou t ap chèche sa nou te kwè li t ap ban nou. Nou t ap chèche sekirite, libète, konfò, kapasite pou chwazi, kapasite pou ede moun nou renmen, pafwa menm rekonesans ak respè. Lajan te yon mwayen pou rive jwenn bagay sa yo. Men pandan kous la, gen yon ranvèsman ki ka fèt: nou ka kòmanse mezire lavi nou dapre mwayen yo olye nou mezire mwayen yo dapre lavi nou. Nou pa mande ankò: “Èske lajan sa a ap ede m viv jan mwen vle?” Nou mande: “Kijan mwen ka jwenn plis?” Epi plis la vin tounen yon objektif ki pa bezwen esplike tèt li. Se nan moman sa a mwayen an kòmanse pran plas objektif la.
Lè sa rive, menm richès la ka vin yon fòm kontradiksyon. Nou te vle lajan pou nou gen libète, men nou ka vin òganize tout lavi nou pou nou kenbe yon sèten nivo revni. Nou te vle lajan pou nou gen tan, men nou ka kontinye travay menm lè nou pa bezwen tout sa n ap touche a. Nou te vle bay fanmi nou yon pi bon lavi, men nou ka vin tèlman absan nan lavi yo paske n ap travay pou finanse l. Nou te vle pran plezi, men nou ka pase tout tan nou ap prepare kondisyon pou yon plezi ki toujou rete pou pita. Nou te vle viv san enkyetid, men nou ka toujou ap mande tèt nou si nou gen ase. Nan ka sa a, lajan an pa sispann itil; se itilite li ki vin depase objektif li. Li pa sèvi lavi a ankò menm jan li te sipoze sèvi l la.
Se poutèt sa kesyon ki pi enpòtan an pa nesesèman “Konbyen lajan ou genyen?” Li ka “Kisa lajan ou genyen an ap fè pou lavi ou?” Si li pèmèt ou pran swen tèt ou, pwoteje moun ou renmen, jwenn tan, devlope pwojè ki gen sans, chwazi travay ki pi ann amoni ak valè ou, oswa viv ak mwens enkyetid, lajan an ap sèvi yon objektif ki depase li. Men si li vin tounen yon kantite nou sèlman ap ogmante, yon bagay nou bezwen pwoteje tout tan, yon mezi ki detèmine valè nou oswa yon kous kote nou pa konnen ki lè pou nou sispann, li merite pou nou poze kesyon sou li. Richès pa mezire sèlman ak kantite sa nou posede; li ka mezire tou ak kalite lavi resous sa yo pèmèt nou viv.
Sa pa vle di nou dwe sispann gen anbisyon. Yon moun ka vle bati yon gwo antrepriz, touche anpil lajan, kreye richès, envesti, achte byen, elaji pwojè li. Pa gen okenn kontradiksyon nan sa. Men anbisyon vin pi klè lè nou konnen sa l ap sèvi. Gen moun ki vle bati paske yo renmen kreye. Gen lòt ki vle grandi paske yo vle bay lòt moun travay. Gen moun ki vle fè lajan paske yo vle gen kapasite pou ede fanmi yo oswa finanse yon pwojè yo kwè ladan l. Nan ka sa yo, plis ka gen yon rezon. Men menm anbisyon ki gen sans lan bezwen yon limit li chwazi pou tèt li, paske lavi a pa sèlman yon kesyon kapasite. Lefètke nou kapab jwenn plis pa vle di otomatikman nou bezwen plis. Kapasite se yon posiblite; li pa yon obligasyon.
Petèt se la nou ka konprann diferans ki genyen ant richès kòm mwayen ak richès kòm finalite. Lè richès se yon mwayen, nou ka toujou retounen sou kesyon objektif la. Nou ka mande si li toujou sèvi. Nou ka chanje estrateji, ralanti, pran yon lòt direksyon, di “sa sifi pou mwen kounye a.” Men lè richès vin finalite, pa gen okenn repons natirèl ki ka di nou sispann. Chak nivo ka jistifye pwochen nivo a. Chak nouvo kantite ka vin prèv nou kapab fè plis. Epi lavi ka tounen yon akimilasyon san yon pwen kote nou chita pou nou mande si akimilasyon an te mennen nou kote nou te vle ale a. Nou ka vin rich nan mwayen epi pòv nan objektif.
Gen yon ironi nan sa. Nou pase anpil tan ap chèche kondisyon ki pral pèmèt nou viv jan nou vle, men kondisyon sa yo pa janm vin itil si nou pa kòmanse viv. Se tankou yon moun ki pase tout lavi li ap prepare yon kay pou yon envite ki pa janm rive. Li chwazi mèb yo, repare pòt yo, pentire mi yo, mete tout bagay nan plas li, epi chak fwa li prè pou l chita, li jwenn yon lòt bagay pou l fini. Kay la vin pi bèl, men moun nan pa janm pran tan pou l rete ladan l. Lajan ka vin menm jan an. Nou akimile li pou nou jwenn yon lavi miyò, men si nou toujou ap tann pwochen etap la anvan nou pèmèt tèt nou viv, richès la vin tounen yon kay nou bati san nou pa janm antre ladan l.
Se la nou dwe retounen sou kesyon tan an, men pa sèlman kòm kantite èdtan nou travay. Tan se mezi ki fè tout lòt bagay nou genyen yo vin gen sans. Yon kay bezwen moun pou viv ladan l. Yon vwayaj bezwen tan pou fèt. Yon relasyon bezwen prezans. Yon repa bezwen moman pou nou pataje l. Yon eksperyans bezwen yon moun ki la pou viv li. Menm plezi bezwen atansyon. Si nou genyen tout mwayen sa yo men nou pa gen tan, anpil nan richès sa yo rete potansyèl. Se pa paske yo pa vo anyen; se paske yo poko tounen lavi. Lajan ka achte posibilite pou fè kèk bagay, men li pa ka fè bagay sa yo nan plas nou. Se nou menm ki bezwen prezan pou nou viv yo.
E petèt se la nou jwenn yon fason ki pi jis pou nou gade kesyon richès la. Nou pa bezwen womantize povrete pou kritike depandans sou lajan. Nou pa bezwen fè richès parèt kòm yon mal pou nou rekonèt li gen limit. Nou pa bezwen di moun ki ap lite pou yo pa chèche plis. Sa ki nesesè se yon lòt kalite kesyon: plis pou kisa? Si plis lajan ap pèmèt yon moun jwenn yon bagay li konsidere kòm enpòtan, li ka gen tout rezon pou l kontinye. Men si plis lajan mande pou li bay bagay li t ap chèche lajan an pou yo a, nou antre nan yon paradòks. Si nou vle lajan pou nou jwenn tan, men plis lajan mande tout tan nou; si nou vle li pou nou gen libète, men li mande pou nou vin pi depann de travay; si nou vle li pou nou jwi lavi nou, men kous la fè nou pa gen kapasite pou nou jwi l, fòk nou sispann pou nou gade sa k ap fèt la.
Se pa kantite lajan ki ta dwe deside poukont li si yon lavi reyisi. Gen moun ki gen anpil lajan epi ki sèvi avè l pou konstwi yon lavi yo renmen. Gen moun ki gen anpil lajan epi ki toujou ap kouri dèyè plis. Gen moun ki gen mwens mwayen, men ki jwenn yon balans yo konsidere kòm bon pou lavi yo. Pa gen yon sèl fòm richès ki mache pou tout moun. Men gen yon kesyon ki ka sèvi tout moun: Èske mwayen mwen yo ap ede m viv lavi mwen vle a, oswa èske lavi mwen vin sèvi mwayen mwen yo? Diferans lan sanble piti nan mo, men li gwo nan egzistans. Nan premye ka a, lajan gen plas li. Nan dezyèm nan, lajan pran plas lavi a.
E petèt se sa ki fè pwoblèm lajan an pi tris pase kesyon si nou rich oswa pòv. Gen moun ki pase tout lavi yo ap chèche yon kantite lajan yo pa janm rive jwenn, pandan y ap imajine lavi a ap kòmanse lè yo rive. Gen lòt ki rive jwenn plis pase sa yo te janm imajine, men yo rive nan moman kote kèk nan bagay yo te vle achte ak lajan sa a pa disponib ankò menm jan an. Tan an pase. Relasyon yo chanje. Kò a chanje. Dezi yo chanje. Epi yo ka dekouvri yo te genyen mwayen yo, men yo te pèdi abitid pou yo sèvi avè l pou yo viv.
Se poutèt sa, petèt kesyon ki pi saj la pa janm sèlman “Kijan pou m fè plis lajan?” Li ta dwe gen yon lòt kesyon ki mache bò kote l: “Pou ki lavi mwen vle plis lajan sa a?” Paske si nou konnen lavi a, lajan an ka sèvi li. Si nou pa konnen lavi a, lajan an ka fasilman vin objektif la poukont li.
Epi se la nou retounen sou lide ki te louvri refleksyon sa a, men kounye a ak tout pwa li:
Sa tris: gen moun k ap pase tout lavi yo ap kouri dèyè lajan yo p ap janm genyen, epi gen lòt k ap rive jwenn li apre yo fin sakrifye twòp bagay pou yo ta toujou konnen kijan pou yo jwi l.
Petèt pwoblèm nan pa t janm paske nou vle lajan. Petèt se paske, pafwa, nou bliye ki sa ki fè nou te vle lajan an.
Commentaires
Enregistrer un commentaire