Ki moun nou t ap ye si…? Sou ensètitid, kontenjans ak moun nou vin ye a.

Nou pase lavi nou ap fè plan, pran desizyon epi konstwi yon imaj sou moun nou ye. Men konbyen nan moun sa a nou te vrèman chwazi? Yon seri rankont, evènman ak sikonstans nou pa t kontwole te patisipe nan fè nou vin moun nou ye a. E demen, lòt bagay nou poko konnen ka fè nou chanje ankò. Petèt pi gwo ensètitid lavi a se pa sèlman pa konnen sa k pral rive nou, men pa konnen ki moun n ap vin ye lè sa rive.

ENTWODIKSYON 

Gen yon moman nan lavi kote nou konn pran yon ti poz pou nou gade dèyè. Nou gade moun nou vin ye a, kote nou rive, moun ki bò kote nou, bagay nou kwè, bagay nou renmen, bagay nou pa renmen ankò, epi nou rakonte tèt nou istwa ki mennen jouk la. Nou di: « Se konsa mwen te grandi. Se sa ki te rive m. Se chwa sa yo mwen te fè. Se moun sa yo mwen te rankontre. » Tout bagay sanble gen plas pa yo nan istwa a. Epi, paske nou konnen istwa a depi nan kòmansman jouk kote nou ye a, nou ka fasilman gen enpresyon tankou se sèl istwa sa a ki te ka rive. Men, èske se vre?

Imajine, pou yon ti moman, yon sèl bagay nan lavi w te rive yon lòt jan. Pa bezwen chwazi yon gwo evènman. Petèt se yon moun ou pa t rankontre. Yon lekòl ou pa t antre ladan l. Yon vwayaj ou pa t fè. Yon mesaj ou pa t voye. Yon konvèsasyon ki pa t janm fèt. Yon moun ki te rive senk minit anreta. Yon opòtinite ki te vini nan yon moman kote ou pa t pare pou li. Nou pa bezwen chanje tout lavi a. Se yon sèl ti diferans ki sifi pou nou poze yon kesyon ki pa gen yon repons fasil: ki moun nou t ap ye jodi a si bagay sa a te rive yon lòt jan?

Petèt nou t ap toujou menm moun nan. Petèt nou t ap diferan nèt. Nou pa ka konnen. E se pa sèlman paske nou pa ka wè lavni. Se paske nou pa ka retounen viv tout lòt posibilite yo. Gen yon gwo kantite lavi nou te kapab mennen, men nou p ap janm konnen kiyès nou t ap vin ye ladan yo. Gen relasyon nou te kapab genyen, lang nou te kapab pale, kwayans nou te kapab adopte, metye nou te kapab pratike, vil nou te kapab rete, moun nou te kapab renmen, bagay nou te kapab vin kwè sou tèt nou. Pifò nan posibilite sa yo pa t janm rive. Men lefètke yo pa t rive pa vle di yo pa t posib.

Sa mete nou devan yon bagay ki pi twoublan toujou: nou pa sèlman pa konnen sa k pral rive nou; nou pa konnen nonplis ki moun sa k pral rive nou ap fè nou vin ye. Lè demen rive, li pa sèlman ka pote nouvo evènman. Li ka chanje fason nou panse, fason nou renmen, fason nou konprann tèt nou, fason nou gade lòt moun. Yon eksperyans ka kraze yon konviksyon nou te genyen pandan plizyè ane. Yon rankont ka revele yon kapasite nou pa t konnen nou te genyen. Yon echèk ka fè nou pran yon direksyon nou pa t janm prevwa. Yon pèt ka chanje fason nou bay bagay yo valè. Se poutèt sa lavni pa sèlman enkoni paske nou pa konnen evènman li pral pote yo. Li enkoni paske moun k ap viv evènman sa yo a poko fin egziste nèt.

E poutan, malgre sa, nou kontinye fè plan. Nou chwazi yon pwofesyon, nou antre nan yon relasyon, nou fè pwojè, nou mete objektif pou senk an, dizan, ventan. Nou òganize lavi nou kòmsi nou te kapab trase yon liy ki soti kote nou ye a pou rive kote nou vle ale a. Nou konnen, nan teyori, bagay yo ka chanje. Men nan pratik, nou toujou bezwen aji tankou demen gen ase estabilite pou nou prepare pou li. Nou pa gen okenn lòt chwa. Nou oblije pran desizyon sou yon lavni nou pa konnen, pou yon moun nou poko konnen nèt.

Se la kesyon sou libète a kòmanse pran yon lòt fòm. Nou di nou chwazi. Men ki kantite nan moun k ap chwazi a ki se yon bagay li menm li te chwazi? Nou fèt nan yon fanmi nou pa t chwazi. Nou resevwa yon lang anvan nou menm konnen sa yon lang ye. Nou grandi nan yon kilti, yon epòk, yon anviwònman, yon sistèm kwayans. Nou rankontre moun ki fòme nou, nou sibi eksperyans ki kite tras sou nou, nou jwenn kèk opòtinite epi nou rate kèk lòt. Lè nou rive nan laj kote nou kòmanse di “Se mwen menm ki deside”, gen deja yon istwa dèyè nou ki te ede konstwi moun k ap pran desizyon an.

Sa pa vle di nou pa lib. Men li rann libète a pi konplike. Petèt nou pa kontwole lavi nou jan nou ta renmen kwè a. Petèt nou pa menm kapab konnen tout sa ki te patisipe nan fè nou moun nou ye a. Men sa pa vle di plan nou yo initil, ni efò nou yo pa gen sans. Paske ant sa lavi mete devan nou ak fason nou reponn li, gen yon espas kote nou ka aji. Nou ka oryante tèt nou, menm si nou pa ka kontwole tout direksyon lavi a. Nou ka fè chwa, menm si nou pa chwazi tout kondisyon ki fè chwa yo posib. Nou ka konstwi yon bagay, menm si nou pa ka garanti sa l ap tounen.

E petèt se la nou bezwen aprann viv ak yon verite ki pa twò konfòtab: nou pap janm konnen tout sa lavi ap fè avèk nou. Nou ka fè plan, men nou dwe kite plas pou sa nou pa t prevwa. Nou ka renmen, men nou pa gen garanti sou konbyen tan prezans lòt moun ap dire. Nou ka chwazi yon direksyon, men nou pa ka konnen tout moun n ap rankontre sou wout la. Nou ka eseye vin yon kalite moun, men eksperyans lavi a toujou gen pouvwa pou l modifye pwojè sa a.

Sa pa nesesèman yon rezon pou nou pè lavi. Petèt se yon rezon pou nou pran l pi oserye. Paske si nou pa t chwazi tout bagay ki fè nou moun nou ye a, epi si nou pa ka konnen tout sa k pral patisipe nan fè nou moun nou pral vin ye a, alò gen yon kesyon ki rete anba tout lòt kesyon yo: ki sa sa vle di pou nou viv yon lavi ki pou nou?

Petèt se la nou dwe kòmanse: pa avèk lanmò, pa avèk maladi, pa menm avèk kesyon sou lavni, men avèk yon bagay ki pi pre nou toujou: moun nou ye jodi a, ak tout sa ki te rive pou nou rive vin moun sa a.

E lè nou kòmanse gade pi pre, nou dekouvri yon bagay ki pa fasil pou aksepte: nou pase anpil tan ap prepare lavi nou, pandan nou pa t janm gen kontwòl sou tout bagay ki te fè nou vin moun ki ap prepare l la.

I. ILIZYON KONTWÒL LA

Nou pase yon gwo pati nan lavi nou ap fè plan. Nou planifye etid nou, karyè nou, relasyon nou, vwayaj nou, pwojè nou, fanmi nou, menm fason nou ta renmen viv lè nou fin rive nan yon sèten laj. Nou pran kalandriye, nou fikse dat, nou mete objektif, nou fè bidjè, nou prepare tèt nou pou sa nou kwè k ap vini. Lè sa a, gen yon bagay planifikasyon an ban nou ki depase senp òganizasyon: li ban nou yon sans kontwòl. Lè nou konnen sa n ap fè demen, nou santi demen an deja gen yon ti plas ki rezève pou nou. Lè nou gen yon plan pou senk ane, nou imajine senk ane sa yo tankou yon wout nou deja trase sou yon kat, epi travay nou se sèlman mache sou li. Nou konnen, an reyalite, lavi pa janm respekte plan nou yo nèt; men malgre sa, nou kontinye planifye. Petèt se paske plan yo pa sèlman fèt pou prepare lavni. Yo fèt tou pou kalme enkyetid nou devan yon lavni nou pa ka wè. Nou pa konnen sa k ap rive, epi se poutèt sa nou trase sa nou ta renmen ki rive. Nan sans sa a, plan an vin tounen yon kalite kontra nou siyen ak tèt nou sou yon avni lavi a poko siyen avèk nou.

Men, gen yon diferans ant prepare yon bagay ak kontwole l. Nou ka prepare pou yon egzamen san nou pa ka kontwole kesyon k ap tonbe yo. Nou ka travay di pou jwenn yon travay san nou pa ka kontwole desizyon moun k ap anboche a. Nou ka renmen yon moun, pran swen relasyon an, fè tout efò nou kapab, san nou pa gen pouvwa pou kontwole santiman lòt moun ni fason relasyon an pral evolye. Nou ka pran swen kò nou san nou pa kapab bay tèt nou yon garanti sou sante nou pou tout rès lavi nou. Nou ka mete lajan sou kote san nou pa kapab konnen tout chanjman ekonomik ki pral afekte lavi nou. Menm lè nou fè tout sa nou kapab, toujou gen yon pati nan rezilta a ki chita deyò volonte nou. Sa pa vle di aksyon nou yo pa gen valè; okontrè, yo ka chanje anpil bagay. Men li vle di gen yon konfizyon nou konn fè fasilman: nou pran kapasite nou genyen pou nou aji sou lavi a pou kapasite pou nou metrize lavi a. Se pa menm bagay. Nou ka pouse yon pòt; nou pa ka garanti sa k ap tann nou dèyè pòt la.

Epi se la bagay la vin pi enteresan, paske menm plan ki sanble pi pèsonèl yo souvan chita sou yon seri kondisyon nou pa t chwazi. Lè yon moun di: “Mwen pral vin doktè”, “Mwen pral marye anvan laj trant an”, “Mwen pral viv aletranje”, “Mwen pral fè pitit”, “Mwen pral pase tout lavi m nan menm metye a”, li pale tankou si lavni an te yon teren vid kote volonte li sèlman bezwen trase yon liy. Men moun nan deja antre nan pwojè sa a ak yon istwa. Li fèt nan yon fanmi li pa t chwazi. Li grandi nan yon sosyete li pa t chwazi. Li aprann yon lang anvan li menm gen kapasite pou reflechi sou kesyon lang. Li rankontre kèk moun epi li pa rankontre lòt. Li jwenn kèk opòtinite epi li rate lòt. Li sibi kèk evènman li pa t mande. Tout eksperyans sa yo fòme fason li panse, fason li renmen, sa li pè, sa li espere, sa li konsidere kòm yon siksè oswa yon echèk. Konsa, menm lè nou ap fè plan pou lavni, moun k ap fè plan an se deja pwodwi yon sòt pase li pa t metrize. Nou ap deside pou demen avèk yon “mwen” ki deja fèt an pati ak bagay ki te rive yè san pèmisyon nou.

Sa soulve yon kesyon ki pi difisil pase kesyon “Èske plan nou yo mache?”: konbyen nan sa nou rele volonte nou ki soti vre nan nou menm, epi konbyen ladan l ki soti nan sikonstans ki te fòme nou? Yon moun ka di li chwazi pwofesyon li paske se sa li renmen, men poukisa li renmen sa a olye de yon lòt bagay? Petèt yon pwofesè te revele yon kapasite lakay li. Petèt yon paran te ankouraje l. Petèt li te rankontre yon moun ki te vin yon modèl pou li. Petèt yon echèk te fè l chanje direksyon. Petèt yon opòtinite li pa t menm t ap chèche te parèt devan l nan bon moman an. Sa pa vle di chwa a pa pou li. Li vle di sèlman chwa a pa fèt nan yon vakyòm. Nou renmen imaj moun nan kòm yon èt ki chita devan lavi a epi ki chwazi tout bagay pou kont li. Men, lè nou gade pi pre, nou wè yon moun ki toujou ap chwazi avèk materyèl lavi deja mete nan men li. Nou pa chwazi tout sa nou genyen pou nou chwazi avèk li. E petèt se youn nan premye limit libète nou: nou kapab chwazi, men nou pa chwazi tout kondisyon ki rann chwa nou yo posib.

Sa vin pi klè toujou lè nou gade relasyon nou ak lòt moun. Pa gen anpil bagay nan lavi yon moun ki ka rive san lòt moun. Yon rankont ki sanble ensiyifyan pou yon moun ka vin youn nan evènman ki pi enpòtan nan egzistans li. Yon konvèsasyon nou te prèske pa bay enpòtans chanje yon desizyon. Yon moun nou te rankontre nan yon lekòl, nan yon travay, nan yon legliz, nan yon fèt oswa menm nan yon plas kote nou pa t gen entansyon rete ka vin yon zanmi pou tout lavi, yon patnè, yon pwofesè, yon kolaboratè oswa menm moun ki pral pouse nou pran yon lòt direksyon. Men nou pa t planifye tout rankont sa yo. Nou te sèlman la. Lòt moun nan te la tou. Lè de trajektwa kwaze, yo ka kreye yon twazyèm trajektwa okenn nan de moun yo pa t prevwa. Se konsa, pafwa, yon gwo pati nan sa nou konsidere kòm “lavi pa m” soti nan bagay ki te pase ant mwen menm ak lòt moun. Nou ka pran desizyon nou, men nou pa viv poukont nou. E paske lavi lòt moun yo menm pa anba kontwòl nou, kontwòl nou sou pwòp lavi pa nou vin pi limite toujou.

Men ann pran lide sa a pi lwen. Imajine yon moun ki ta vle rekòmanse lavi li depi nan kòmansman epi chwazi tout bagay pi byen. Li ta ka chwazi yon lòt lekòl, yon lòt metye, yon lòt vil, yon lòt sèk zanmi, yon lòt fason pou viv. Men pou l fè sa, li ta bezwen konnen davans tout konsekans chak chwa. E se la pwoblèm nan parèt: nou pa sèlman pa gen kontwòl sou tout sa k pral rive; nou pa menm gen konesans sou tout sa k ta dwe konnen pou nou te kapab kontwole l. Lè nou pran yon desizyon, nou pa konnen tout moun li pral mete sou wout nou, tout moun li pral retire sou wout nou, tout pòt li pral louvri, tout pòt li pral fèmen, tout chanjman li pral pwovoke nan nou. Nou pran yon chwa nan prezan an, men chwa sa a antre nan yon rezo konsekans ki depase kapasite imajinasyon nou. Se poutèt sa menm yon plan ki byen fèt ka mennen yon moun yon kote li pa t janm imajine. Se pa nesesèman paske li te mal planifye. Se paske lavni an pa yon tèks nou ka li anvan nou viv li.

Petèt, alò, pwoblèm nan pa nan lefètke nou fè plan. Plan yo nesesè; yo ede nou òganize efò nou, pran responsablite nou, bay aksyon nou yon direksyon. Pwoblèm nan kòmanse lè nou bliye sa plan an ye toutbon: yon pwopozisyon nou fè bay lavni, se pa yon lòd nou bay lavni. Nou kapab di: “Men kote mwen ta renmen ale.” Nou kapab travay pou rive la. Men lavi a toujou gen dwa reponn nou yon lòt jan. Epi lè nou konprann sa, yon bagay pi pwofon parèt. Nou te ka panse se sèlman lavni an ki ensèten: nou pa konnen sa k pral rive demen. Men petèt se pa la pi gwo ensètitid la ye. Pi gwo bagay nou pa konnen an se ki evènman k ap fòme moun nou pral tounen an. Nou konnen moun nou ye jodi a, men nou pa konnen ki rankont, ki pèt, ki dekouvèt, ki echèk, ki chans oswa ki sipriz k ap ajoute yon lòt paj nan nou. Konsa, lè nou ap eseye kontwole lavni an, se pa sèlman evènman nou ap eseye kontwole. San nou pa rann nou kont, nou ap eseye kontwole moun nou menm nou pral vin ye a. E se la ilizyon kontwòl la rankontre pi gwo advèsè li: ensètitid.

II. ENSÈTITID KÒM KONDISYON EGZISTANS LAN.

Lè nou di lavi ensèten, premye bagay ki vin nan tèt nou se lefètke nou pa konnen sa k pral rive. Nou pa konnen ki jan demen ap pase, ki nouvèl n ap resevwa, kiyès n ap rankontre, ki pòt k ap louvri devan nou oswa ki pòt k ap fèmen san nou pa t pare pou sa. Nou sèvi ak mo ensètitid la souvan pou pale de yon avni nou pa kapab predi avèk presizyon. Men fason sa a pou nou konprann ensètitid la rete yon ti jan twò senp. Paske gen yon lòt bagay nou pa konnen ki pi fon pase sa k pral rive nou: nou pa konnen ki sa k pral fè nou vin moun nou pral ye a. Diferans lan ka sanble piti, men li chanje tout fason nou gade egzistans lan. Pa konnen si yon evènman pral rive se yon mank enfòmasyon sou lavni; pa konnen ki evènman ki pral transfòme nou se yon ensètitid sou pwòp idantite nou. Nan premye ka a, se demen nou pa konnen. Nan dezyèm lan, se moun k ap viv demen an nou pa konnen.

Nou ka konnen anpil bagay sou tèt nou jodi a. Nou konnen kèk nan sa nou renmen, kèk nan sa nou pa renmen, kèk prensip nou kwè ladan yo, kèk moun ki konte pou nou, kèk rèv nou genyen, kèk limit nou rekonèt nan tèt nou. Nou ka menm bay yon deskripsyon ki sanble byen presi sou kiyès nou ye. Men deskripsyon sa a toujou fèt apati yon moman. Li dekri moun ki egziste kounye a, pa tout moun nou kapab vin ye. Yon moun ki di li p ap janm viv lwen fanmi li ka chanje lide apre yon opòtinite li pa t janm prevwa. Yon moun ki kwè li p ap janm renmen ankò ka rankontre yon moun ki fè l revize tout sa li te panse li te konnen sou lanmou. Yon moun ki te sèten yon echèk t ap kraze l ka dekouvri, plizyè ane apre, se menm echèk sa a ki te fòse l vin pi fò, pi endepandan oswa pi klè sou sa li vle. Se pa sèlman evènman yo ki te ensèten. Reyaksyon nou devan yo te ensèten tou. E se la egzistans lan vin pi difisil pou trase davans: nou pa konnen non sèlman ki sa lavi pral fè nou sibi, men ki moun eksperyans sa yo pral reveye oswa konstwi anndan nou.

Se poutèt sa gen yon diferans enpòtan ant yon lavi nou pa kapab prevwa ak yon lavi nou pa kapab defini davans. Si sèl pwoblèm nan te konnen sa k pral rive, nou ta ka imajine yon solisyon: jwenn ase enfòmasyon, fè bon kalkil, etidye tandans yo, prevwa risk yo epi prepare tèt nou. Menm lè sa a, gen yon bagay ki ta toujou chape anba nou: siyifikasyon evènman an pou moun n ap vin ye a. Menm evènman nou ta rive prevwa a pa ta nesesèman gen menm efè sou nou ak sa nou imajine. Nou ka konnen yon chanjman ap vini san nou pa konnen ki jan l ap chanje nou. Nou ka konnen yon relasyon ap fini san nou pa konnen ki kalite moun n ap vin apre separasyon an. Nou ka konnen yon travay ap pèdi san nou pa konnen ki lòt direksyon pèt sa a pral fòse nou pran. Nou ka menm konnen yon rèv pral reyalize san nou pa konnen si reyalizasyon an ap fè nou kontan, chanje valè nou oswa fè nou anvi yon lòt bagay ankò. Se poutèt sa previzyon pa janm egal kontwòl. Konnen sa k pral rive pa vle di konnen sa sa pral fè nou vin ye.

Epi se la nou kòmanse wè yon bagay ki prèske paradoksal: gen kèk nan evènman ki pi enpòtan nan lavi nou nou pa rekonèt kòm enpòtan lè yo ap fèt. Yon rankont ka sanble òdinè nan jou li fèt la epi vin tounen yon pwen vire kèk ane apre. Yon desizyon nou pran san anpil refleksyon ka detèmine yon seri lòt desizyon ki pral suiv li. Yon moun nou te kwè ki t ap pase sèlman yon ti moman nan lavi nou ka kite yon tras ki rete pandan plizyè dizèn ane. Men nan moman an, nou pa gen kapasite pou nou wè tout sa. Nou toujou ap viv nan prezan an ak enfòmasyon prezan an. Se apre evènman yo fin pase nou konstwi yon istwa ki fè bagay yo sanble pi lojik pase jan yo te ye toutbon. Nou gade dèyè epi nou di: “Se evènman sa a ki te mennen m la.” Men lè nou t ap viv evènman an, nou pa t konnen li t ap mennen nou okenn kote. Sa vle di lavi nou pa sèlman konstwi ak desizyon nou pran avèk konsyans; li konstwi tou ak siyifikasyon kèk eksperyans nou pa t menm konnen ki t ap tann pou yo genyen nan istwa nou.

Sa mennen nou nan yon lòt kesyon ki pi delika: si nou pa konnen ki eksperyans ki pral fòme nou, èske nou ka vrèman konnen kiyès nou ye? Petèt nou kapab konnen kiyès nou ye jiska jodi a, men pa kiyès nou ye an total. Paske “mwen” an pa yon objè ki fini yon fwa pou tout. Li pote tras sa li te viv, men li rete ouvè sou sa li poko viv. Moun ki jodi a ap di “mwen pa ta janm fè sa” pa gen aksè ak tout vèsyon tèt li ki ka parèt devan sikonstans li poko rankontre. Sa pa vle di prensip nou yo pa solid oswa pèsonalite nou pa gen kontinwite. Sa vle di sèlman nou dwe pran yon ti distans ak sètitid nou genyen sou tèt nou. Nou souvan pale de tèt nou kòmsi nou te yon reyalite fiks, pandan eksperyans nou yo kontinye ap ajoute, retire, korije epi pafwa kraze kèk nan bagay nou te kwè ki te defini nou. Gen yon moun nan nou ki deja la; men gen lòt posiblite nan nou lavi a poko revele.

Sa vin fè ensètitid la pi pwofon pase yon senp mank prediksyon. Si mwen pa konnen ki moun mwen pral rankontre, mwen pa konnen ki pati nan tèt mwen rankont sa a ka revele. Si mwen pa konnen ki sa m ap pèdi, mwen pa konnen ki fòs oswa feblès pèt sa a ka fè m dekouvri. Si mwen pa konnen ki opòtinite k ap vini, mwen pa konnen ki dezi mwen poko genyen li ka fè m devlope. Sa vle di gen yon pati nan idantite nou ki toujou an reta sou pwòp lavi nou: nou pa ka konnen davans moun eksperyans nou poko rive yo pral fè nou tounen. Nou ka gen pwojè, valè ak prensip; nou ka menm eseye rete fidèl ak tèt nou. Men “tèt nou” an li menm ap viv anba kondisyon tan an. Li pote sa ki te pase, li aji nan prezan an, epi li ap tann yon lavni ki kapab modifye l. Nan sans sa a, egzistans lan pa tankou yon liv nou fin ekri epi n ap li paj apre paj. Li plis sanble ak yon tèks k ap ekri pandan n ap li l, kote kèk paragraf poko egziste e kote nou menm, pèsonaj prensipal la, poko konnen ki jan istwa a pral chanje nou.

Se poutèt sa ensètitid la pa yon aksidan ki vin deranje lavi nou detanzantan; li se youn nan kondisyon ki fè lavi moun posib menm. Si nou te konnen davans tout sa k pral rive nou, tout moun n ap rankontre, tout pèt n ap sibi, tout viktwa n ap jwenn, tout chanjman k ap fèt anndan nou, lavi a t ap pèdi yon pati nan ouvèti li genyen an. Nou pa ta sèlman konnen lavni an; nou ta konnen tèt nou nan lavni an. Menm jan an tou, si moun nou pral ye a te deja fikse nèt, pa t ap gen okenn vrè espas pou transfòmasyon. Se paske nou pa fini ki fè eksperyans yo kapab ajoute yon bagay sou nou. Se paske nou pa konnen kiyès n ap vin ye ki fè chak etap nan lavi a kapab gen yon siyifikasyon nou poko wè. E petèt se la nou dwe fè yon lòt pa ankò: si moun nou ye a depann an pati de evènman nou pa t chwazi, epi si nou pa ka konnen davans ki evènman ki pral fòme nou, alò kesyon an pa sèlman “ki sa lavi pral fè m?” Li vin pi radikal: ki kantite nan moun mwen ye a se yon bagay mwen te chwazi, epi ki kantite ladan l se yon bagay lavi te mete nan mwen anvan menm mwen te kapab chwazi? Pou reponn kesyon sa a, fòk nou tounen sou tout rankont, tout enfliyans, tout sikonstans ak tout moun ki te patisipe nan konstriksyon “mwen” nou rele pa nou an. Se la pwochen kesyon an kòmanse: petèt nou pa sèlman pwodwi chwa nou yo; petèt nou se rezilta yon seri rankont nou pa t janm planifye.

III. NOU SE REZILTA RANKONT NOU YO

Lè nou poze tèt nou kesyon “Kiyès mwen ye?”, nou gen tandans chèche repons lan anndan tèt nou. Nou site non nou, metye nou, sa nou renmen, prensip nou, kwayans nou, rèv nou, karaktè nou. Nou di nou se moun ki pasyan, ki endepandan, ki renmen liv, ki kwè nan Bondye, ki pa renmen foul moun, ki renmen mizik, ki pa tolere enjistis. Nou konstwi yon lis karakteristik pou nou trase pòtrè moun nou ye a. Men gen yon kesyon nou poze twò raman: ki kote tout bagay sa yo soti? Ki kote pasyans lan soti? Ki kote fason nou renmen an soti? Ki kote kwayans nou yo soti? Poukisa nou pale lang nou pale a? Poukisa kèk mo touche nou pi plis pase lòt? Poukisa kèk ide sanble natirèl pou nou pandan lòt yo parèt etranj? Lè nou kòmanse fouye nan kesyon sa yo, nou dekouvri yon bagay ki pa twò konfòtab pou ego nou: anpil nan eleman nou itilize pou defini “mwen” an te egziste anvan nou te gen kapasite pou nou chwazi yo. Anvan nou te kapab di “mwen vle”, te deja gen yon fanmi, yon lang, yon anviwònman, yon epòk, yon kilti ak lòt moun ki t ap di nou, dirèkteman oswa endirèkteman, ki jan mond lan fonksyone. Nou pa t antre nan lavi a kòm yon fèy vid k ap tann pou nou ekri tèt nou; nou te antre ladan l deja plase nan yon istwa.

Ann pran lang lan. Nou pale yon lang, men prèske okenn nan nou pa chwazi premye lang li. Nou pa leve yon maten, lè nou timoun, pou nou konpare plizyè lang epi deside: “Mwen pral pran lang sa a paske sistèm gramatikal li pi adapte ak fason mwen vle panse.” Lang lan rive jwenn nou anvan refleksyon sa a posib. Li vini nan vwa moun k ap pran swen nou, nan jwèt nou, nan lòd yo ban nou, nan chante nou tande, nan blag nou pa konprann okòmansman, nan istwa yo rakonte nou. Epi, piti piti, lang sa a pa sèlman vin yon mwayen pou nou pale ak lòt moun; li vin youn nan zouti nou itilize pou nou òganize eksperyans nou. Nou aprann non bagay yo anvan nou reflechi sou egzistans yo. Nou aprann kijan pou nou mande, refize, plede, renmen, salye, ensilte, padone. Yon pati nan fason nou wè reyalite a pase nan mo nou genyen pou nou dekri l. Sa pa vle di lang lan detèmine tout panse nou, men li montre yon bagay fondamantal: menm youn nan zouti ki pi entim nou genyen pou nou eksprime “mwen” an se yon bagay nou resevwa nan men lòt moun. Lè nou di “mwen”, nou itilize yon sistèm ki te la anvan nou. Se konsa, menm vwa nou konsidere kòm pi pèsonèl la pote tras yon kominote nou pa t chwazi.

Menm bagay la rive ak fanmi. Nou pa chwazi premye moun ki pral aprann nou sa sekirite vle di, sa otorite vle di, sa afeksyon vle di, sa erè vle di, sa siksè vle di. Anvan nou kapab pran distans ak sa yo, nou viv ladan yo. Gen moun ki grandi kote yo aprann pale fò pou yo ka fè yo tande; gen lòt ki aprann silans se pi bon pwoteksyon. Gen moun yo ankouraje anpil; gen lòt yo leve ak kritik. Gen moun yo aprann mande èd; gen lòt yo aprann pa konte sou pèsonn. Sa pa vle di yon moun ap repwodui fanmi li otomatikman. Okontrè, pafwa se egzakteman kont sa li te resevwa a li bati tèt li. Men menm rebelyon an gen yon relasyon ak sa ki te la anvan. Yon moun ka chwazi pa vin tankou paran li paske li te wè konsekans kèk konpòtman lakay li. Yon lòt ka chèche tout lavi li yon afeksyon li te santi li pa t jwenn ase. Yon lòt ankò ka repwodui menm modèl yo san li pa janm rann li kont. Nan tout ka sa yo, fanmi an prezan nan konstriksyon moun nan, swa kòm yon modèl li suiv, swa kòm yon modèl li refize. Nou ka chanje eritaj nou resevwa, men nou pa ka fè kòmsi nou pa t resevwa l.

Apre sa vini lekòl la, youn nan kote nou pase yon kantite ane ap aprann non sèlman sa ki nan liv, men sa yon sosyete konsidere kòm konesans ki merite aprann. Lekòl la mete nou an kontak ak pwofesè, kamarad, lide ak disiplin nou pa t chwazi youn pa youn. Gen yon pwofesè ki ka fè yon elèv dekouvri li renmen matematik. Gen yon lòt ki ka fè yon timoun santi li pa entèlijan paske li pa t konprann yon leson. Gen yon liv ki ka louvri yon pòt nan tèt yon moun li pa t konnen ki te la. Gen yon kamarad ki ka fè yon moun vin enterese nan yon domèn li pa t janm tande pale de li. Pafwa yon fraz yon pwofesè di nan yon moman nou prèske bliye ka rete nan memwa nou pandan plizyè ane. Epi gen yon aspè ki pi sibtil toujou: lekòl la mete nou nan yon rezo relasyon ak moun ki ka chanje direksyon lavi nou. Se la nou ka rankontre yon zanmi, yon pwofesè, yon konseye, yon patnè, yon moun ki pral prezante nou yon lòt moun. Konsa, yon bagay nou te antre ladan l kòm yon obligasyon ka tounen yon sous chanjman nou pa t planifye. Nou te ale lekòl pou aprann; nou soti ladan l ak yon pati nan moun nou pral vin ye a.

Kilti a fonksyone menm jan an, men sou yon echèl ki pi laj. Li antoure nou anvan nou gen kapasite pou nou pran distans avè l. Li di nou sa ki konsidere kòm bèl, sa ki konsidere kòm lèd, sa ki fè yon moun merite respè, sa ki fè yon moun wont, ki jan yon moun dwe salye granmoun, ki jan li dwe abiye, ki sa yo rele siksè, ki sa yo konsidere kòm echèk. Li ka enfliyanse fason nou konprann gason ak fanm, fanmi, travay, richès, pouvwa, laj, lanmou ak lanmò. Lè nou rive nan yon laj kote nou kòmanse kritike kèk nan prensip sa yo, nou ka panse se nou menm ki dekouvri yo pou kont nou. Men souvan, menm kapasite nou genyen pou nou kritike kilti nou soti nan lòt rankont: yon liv, yon pwofesè, yon moun ki soti nan yon lòt sosyete, yon eksperyans ki fè nou wè mond lan yon lòt jan. Nou ka soti nan yon kilti san nou pa rete prizonye ladan l, men nou pa ka retire tout tras li nan tèt nou. Menm moun ki pi rebèl la pote yon dyalòg ak mond li te soti ladan l. Idantite pa sèlman sa nou aksepte; li gen ladan l tou sa nou pase lavi nou ap negosye, korije oswa rejte.

Relijyon, lanmou, amitye ak echèk pote nou pi pre pati ki pi entim nan kesyon an. Gen moun ki resevwa yon relijyon nan fanmi yo epi ki rete ladan l; gen lòt ki kite l; gen lòt ki dekouvri yon lòt tradisyon pita nan lavi yo. Men nan chak ka, gen yon rankont ki te fè posibilite sa a egziste. Menm jan an tou, lanmou pa sèlman pote yon lòt moun nan lavi nou; pafwa li pote yon lòt vèsyon tèt nou. Nou dekouvri kapasite nou genyen pou nou fè konfyans, jalouzi nou, frajilite nou, tandrès nou, limit nou. Yon separasyon ka fè yon moun vin pi fèmen, oswa vin gen plis matirite, oswa pi pridan, oswa pi ouvè. Yon echèk ka kraze konfyans yon moun nan tèt li, men li ka fè yon lòt devlope yon detèminasyon li pa t konnen li te genyen. Yon opòtinite ka revele yon kapasite ki t ap dòmi pandan plizyè ane. Se poutèt sa nou pa kapab gade rankont yo sèlman kòm bagay ki ajoute evènman nan biyografi nou. Gen rankont ki ajoute nouvo dimansyon nan moun nou ye a. Yo pa sèlman chanje sa nou fè; yo ka chanje sa nou kwè nou kapab fè, sa nou espere, sa nou pè, e menm sa nou konsidere kòm yon lavi ki vo viv.

Epi lè nou mete tout bagay sa yo ansanm, yon kesyon vin difisil pou evite: si lang mwen pa t chwazi, si fanmi mwen pa t chwazi, si lekòl mwen pa t chwazi nan kòmansman an, si kilti mwen te resevwa a pa t chwazi, si anpil nan moun ki te make lavi mwen yo te parèt sou wout mwen san mwen pa t envite yo, si kèk nan pi gwo echèk ak opòtinite mwen yo te rive san mwen pa t kapab prevwa yo, konbyen nan “mwen” an ki soti nan bagay mwen te chwazi vre? Nou pa bezwen ale jouk nan di nou pa chwazi anyen. Sa ta twò fasil e petèt twò fo. Nou chwazi anpil bagay, e chwa nou yo ka vrèman chanje lavi nou. Men chwa sa yo toujou fèt sou yon teren ki te deja la. Nou chwazi avèk yon pèsonalite nou pa t fabrike depi nan zewo, avèk yon lang nou resevwa, avèk memwa nou akeri, avèk valè nou aprann, avèk blesi nou sibi, avèk moun nou renmen epi moun nou pèdi. Nou se, an pati, otè pwòp istwa nou; men nou ekri l ak yon lang nou pa t envante, sou yon paj lòt moun te deja kòmanse ranpli. Petèt se poutèt sa li tèlman difisil pou nou separe nèt sa nou “chwazi” ak sa nou “resevwa”. E si anpil nan moun nou ye a soti nan rankont nou pa t planifye, sa mennen nou nan yon kesyon ki pi etranj toujou: ki moun nou t ap ye si youn nan rankont sa yo pa t janm rive? Se la lide lavi nou te ka viv yo kòmanse louvri devan nou.

IV. MOUN NOU TE KA YE YO

Gen yon kesyon ki konn parèt san bri lè nou gade lavi nou dèyè: E si kèk bagay te rive yon lòt jan? Se pa yon kesyon sou regrè sèlman, ni yon envitasyon pou nou imajine yon lòt lavi kòm si li t ap egziste yon kote nan linivè a. Se yon eksperyans panse ki pèmèt nou pran distans ak ide nou genyen sou tèt nou. Nou ka imajine yon lòt vèsyon lavi nou kote yon sèl ti detay chanje: nou pa t antre nan yon lekòl presi, nou pa t pran yon bis yon jou, nou pa t reponn yon mesaj, nou pa t aksepte yon envitasyon, nou te chwazi yon lòt fakilte, nou te rete lakay nou olye nou soti, oswa yon moun nou konnen jodi a pa t janm parèt nan lavi nou. Nou pa bezwen chanje tout bagay. Se yon sèl diferans ki sifi pou kesyon an louvri. Paske si yon sèl evènman te diferan, li posib pou anpil lòt bagay ta diferan tou. Se pa yon kesyon pou nou dekouvri “lavi ki te fèt vre a” nan yon lòt linivè; se yon fason pou nou wè ke lavi nou genyen an pa t sèl trajektwa ki te posib. Lè nou reflechi konsa, “mwen” an kòmanse parèt mwens tankou yon destinasyon ki te inevitab, epi plis tankou rezilta yon chemen ki te kapab pran plizyè lòt direksyon.

Imajine, pa egzanp, yon moun ki rankontre pi bon zanmi li pandan premye ane inivèsite. Rankont lan ka sanble tankou yon detay nan biyografi li. Men zanmi sa a ka prezante l yon pwofesè, pwofesè a ka ankouraje l chwazi yon lòt domèn, domèn sa a ka mennen l nan yon lòt travay, travay la ka fè l deplase nan yon lòt vil, epi vil sa a ka fè l rankontre moun li pral renmen. Lè nou gade dèyè, nou ka wè yon seri evènman ki sanble mare ansanm tankou si yo te dwe rive youn apre lòt. Men pa gen anyen nan premye rankont lan ki te revele tout konsekans sa yo. Nan moman an, moun nan te sèlman fè yon zanmi. Li pa t konnen li t ap antre nan yon chèn evènman ki t ap ede konstwi lavi li. E si jou sa a li te malad? E si li te chwazi yon lòt plas nan klas la? E si li te fini lekòl nan yon lòt ane? E si zanmi an pa t vin nan kou a? Yon sèl ti diferans ka kraze tout chèn nan oswa kreye yon lòt. Lè nou wè sa, nou konprann lavi a pa sèlman fèt ak gwo desizyon. Li fèt tou ak ti kwazman nou pa rekonèt kòm desizif pandan y ap fèt.

Sa fè lide “mwen” an vin pi etranj. Paske si yon rankont diferan te ka mennen nan yon lòt seri eksperyans, li pa t ap sèlman chanje kote nou rete oswa travay nou fè. Li te ka chanje fason nou panse, fason nou renmen, moun nou rele zanmi, lang nou itilize chak jou, sa nou kwè, sa nou pè, sa nou espere. Nou ka menm rive imajine yon vèsyon nou ki gen menm non an, menm laj la, menm kapasite fizik yo, men ki gen yon pèsonalite diferan paske li te grandi nan yon lòt rezo eksperyans. Sa vle di idantite nou pa tankou yon grenn ki gen yon fòm final deja kache andedan li epi ki sèlman bezwen grandi. Li sanble plis ak yon istwa ki pran fòm atravè sa li rankontre. Gen kèk bagay ki ka soti nan dispozisyon nou, tanperaman nou oswa karakteristik nou pote depi nesans; men menm sa yo ap viv nan yon anviwònman ki kapab devlope yo yon fason oswa yon lòt. Se konsa, kesyon “ki moun mwen ye?” ka jwenn yon lòt fòm: ki kantite nan moun mwen ye a ki ta rete menm jan si istwa lavi mwen te diferan?

Se la nou ka sèvi ak imaj “lavi paralèl” la san nou pa bezwen fè okenn reklamasyon sou linivè paralèl, reyalite altènatif oswa mistè metafizik. Nou ka senpleman imajine plizyè vèsyon posib nan menm moun nan, chak youn ki soti nan yon ti chanjman nan trajektwa li. Nan youn, li te rete nan peyi li; nan yon lòt, li te ale lòt bò dlo. Nan youn, li te kontinye relasyon an; nan yon lòt, li te rankontre yon lòt moun. Nan youn, li te jwenn yon pwofesè ki te reveye pasyon li pou yon domèn; nan yon lòt, li pa t janm dekouvri kapasite sa a. Nan youn, li te vin relijye; nan yon lòt, li te abandone relijyon li; nan yon lòt ankò, li te antre nan yon tradisyon li pa t janm konnen nan lavi li genyen an. Chak vèsyon sa yo pa bezwen egziste vre pou yo itil nou kòm yon kesyon filozofik. Yo sèvi pou montre nou yon bagay: moun nou ye a gen yon istwa kontenjan. Gen yon pati nan li ki soti nan bagay ki te ka rive yon lòt jan.

Men gen yon danje nan refleksyon sa a: nou ka fasilman tonbe nan nostalji oswa regrè. Nou ka kòmanse mande tèt nou: “E si mwen te pran lòt desizyon an?” “E si mwen te rete ak moun sa a?” “E si mwen te ale nan lòt lekòl la?” “E si mwen te aksepte opòtinite sa a?” Kesyon sa yo ka fè nou imajine yon vèsyon lavi ki sanble pi bon pase sa nou genyen an. Men nou pa gen ase enfòmasyon pou nou konnen sa. Si yon sèl evènman te diferan, nou pa ka konnen sèlman sa ki t ap chanje; nou ta dwe aksepte tout chèn konsekans lan. Yon lòt lekòl ta ka pote yon lòt zanmi, men li ta ka tou pote yon lòt echèk. Yon lòt relasyon ta ka sanble pi bèl, men li ta ka fini pi mal. Yon opòtinite nou te rate ka sanble ekstraòdinè paske nou konnen sèlman sa nou imajine sou li. Se poutèt sa lavi paralèl la pa dwe sèvi pou nou glorifye sa ki pa rive yo. Li dwe sèvi pou nou konprann kontenjans lavi a: lefètke anpil bagay nan istwa nou te kapab pran lòt fòm, san nou pa konnen si lòt fòm sa yo t ap pi bon.

Gen yon lòt konsekans ki pi pwofon toujou. Si yon lòt trajektwa te ka fè nou tounen yon lòt moun, sa vle di gen anpil moun nou te ka ye ki pa janm vin egziste. Gen yon moun ki te ka fèt nan nou si nou te rankontre lòt moun, si nou te viv lòt eksperyans, si nou te resevwa lòt opòtinite. Gen yon vèsyon nou ki te ka vin pi konfyan, yon lòt ki te ka vin pi rezève, yon lòt ki te ka pi relijye, yon lòt ki te ka pi rebèl, yon lòt ki te ka renmen yon lòt moun, pale yon lòt lang, viv nan yon lòt peyi, fè yon lòt metye. Nou pa bezwen konsidere moun sa yo kòm “vrè nou” ki te pèdi yon kote. Yo pa t egziste. Men posiblite yo te egziste. E sa fè idantite moun vin sanble ak yon chemen nan mitan yon kantite chemen ki te posib. Chak chwa, chak rankont, chak evènman fè kèk chemen vin aksesib pandan lòt yo fèmen oswa vin pi difisil. Nou kontinye avanse, epi chak fwa nou avanse, nou kite dèyè lòt moun nou te ka vin ye yo. Nan sans sa a, lavi se pa sèlman sa nou akeri; li se tou tout posiblite ki fèmen pandan nou pran yon direksyon.

Sa ka sanble yon lide tris, men li kapab li yon lòt jan. Paske si nou te ka vin yon lòt moun, sa vle di moun nou ye jodi a pa t yon nesesite absoli. Li se yon rezilta. Nou pa t inevitableman destine pou nou renmen egzakteman moun nou renmen yo, viv egzakteman kote nou viv la, kwè egzakteman sa nou kwè, travay egzakteman kote nou travay, oswa menm gen menm fason nou gade tèt nou. Yon seri evènman te mete nou sou chemen sa a. Sa pa retire valè chemen an; okontrè, li ka fè nou pran konsyans de sengilarite li. Lè nou konprann konbyen bagay ki te kapab diferan, prezans yon moun nan lavi nou vin gen yon lòt pwa. Yon zanmi nou rankontre, yon moun nou renmen, yon pwofesè ki make nou, yon opòtinite ki rive nan bon moman an pa sèlman “yon bagay ki te rive”. Yo se pati nan chèn kontenjans lan ki kontribye nan fè nou moun nou ye a. Men refleksyon an kite nou devan yon pwoblèm nou poko rezoud: si moun nou ye a depann anpil de sa nou te rankontre, epi si sa nou te rankontre te souvan depann de aza, sikonstans ak lòt moun, ki kote libète nou kòmanse? Èske nou ka di se nou menm ki otè moun nou ye a, si anpil nan materyèl nou itilize pou konstwi tèt nou te rive jwenn nou san nou pa t chwazi yo? Se la eksperyans panse sou lavi paralèl la mennen nou dirèkteman nan youn nan pi ansyen kesyon sou egzistans lan: èske nou vrèman lib?

V. ÈSKE NOU VRÈMAN LIB?

Lè nou rive nan kesyon libète a apre nou fin gade tout sa ki te patisipe nan fòmasyon nou, kesyon an vin pi difisil pase jan li te sanble okòmansman. Nou renmen panse libète kòm kapasite pou nou chwazi: mwen vle sa, mwen pa vle sa; mwen ale la, mwen pa ale la; mwen di wi, mwen di non. Nan sans sa a, li parèt fasil pou nou di nou lib. Men si nou fè yon pa dèyè epi nou gade tout kondisyon ki antoure chak chwa, yon dout kòmanse parèt. Lè mwen chwazi yon bagay, èske mwen te kapab chwazi yon lòt bagay toutbon? Si mwen te mete egzakteman menm moun nan, menm istwa a, menm memwa yo, menm anviwònman an, menm enfòmasyon yo, menm eta emosyonèl la ak menm sikonstans yo nan menm moman an, èske mwen ta ka pran yon lòt desizyon? Oswa èske desizyon mwen pran an se rezilta inevitab tout sa ki te vini anvan l? Kesyon sa a mennen nou nan yon tansyon ki pa fasil pou rezoud: yon bò, nou fè eksperyans tèt nou tankou moun k ap chwazi; yon lòt bò, lè nou egzamine chemen ki mennen nan chwa nou yo, nou jwenn yon kantite faktè nou pa t chwazi. Petèt se la vrè pwoblèm libète a kòmanse: nou santi nou lib, men nou pa t chwazi tout bagay ki fè nou vin moun k ap chwazi a.

Imajine yon moun ki kanpe devan de pòt. Li gen yon desizyon pou l pran. Li ka antre nan youn oswa nan lòt. Nou ta di li lib paske pa gen pèsonn k ap fòse l fizikman. Men, anvan li rive devan pòt yo, li deja pote avèk li istwa li, pèsonalite li, kwayans li, eksperyans li, laperèz li, dezi li ak enfòmasyon li genyen sou sa ki dèyè chak pòt. Petèt li chwazi premye a paske li pè sa ki ka dèyè dezyèm nan. Petèt li chwazi dezyèm nan paske yon moun li fè konfyans te konseye l. Petèt li chwazi premye a paske li gen yon eksperyans douloure ki fè l evite sitiyasyon ki sanble ak lòt la. Nou ka toujou di: “Se li ki te chwazi.” Men kesyon an chanje: ki kote chwa sa a soti? Si tout rezon ki pouse l nan yon direksyon soti nan istwa li, epi istwa sa a te fòme pa bagay li pa t chwazi, èske libète a sitiye nan desizyon an menm, oswa nan yon lòt nivo? Petèt chwa nou yo pa janm soti nan yon vid. Nou toujou chwazi apati yon moun nou deja ye, epi moun nou ye a se rezilta yon istwa ki te kòmanse anvan premye chwa nou te kapab fè konsyan.

Se la lide detèminis la vin enteresan. Nan fòm jeneral li, detèminis la poze lide ke evènman yo pa rive san okenn kondisyon anvan yo, men yo sòti nan yon chèn kondisyon ak kòz ki te deja la. Si nou aplike lide sa a sou moun, li pouse nou mande si panse, dezi ak desizyon nou yo menm tou se rezilta yon seri kondisyon ki te vin anvan yo. Si yon moun grandi nan yon anviwònman patikilye, resevwa yon edikasyon patikilye, sibi kèk eksperyans, devlope kèk kwayans epi rive nan yon moman kote li pran yon desizyon, èske desizyon sa a pa gen yon istwa ki eksplike poukisa li te pran li? Menm jan yon pye bwa grandi nan kondisyon tè, dlo, limyè ak klima, èske moun nan pa devlope nan yon rezo kondisyon byolojik, sikolojik ak sosyal? Si se konsa, petèt libète nou pa vle di nou se kòz absoli aksyon nou yo. Petèt li vle di yon lòt bagay. Men si nou ale twò lwen nan direksyon sa a, nou tonbe nan yon lòt pwoblèm: si tout bagay sou nou te deja detèmine pa sa ki te vin anvan, ki sans responsabilite ta genyen? Poukisa nou ta felisite yon moun pou yon bon aksyon oswa blame l pou yon move aksyon si li pa t kapab fè lòt jan? Kesyon an pa disparèt; li vin pi lou.

Men kont detèminis pa otomatikman vle di nou jwenn yon libète san limit. Paske si nou ta di desizyon nou yo pa detèmine pa anyen, nou ta jwenn yon lòt pwoblèm. Si chwa mwen pa soti nan istwa mwen, pa soti nan karaktè mwen, pa soti nan rezon mwen, pa soti nan dezi mwen, men li rive tankou yon evènman ki pa gen okenn kòz, èske sa fè l pi lib? Imajine mwen devan de pòt yo epi, san okenn rezon mwen kapab bay, san okenn preferans, san okenn enfliyans, mwen chwazi pòt ki agoch la pito ke pòt ki adwat la. Èske lefètke desizyon an pa t detèmine fè li yon chwa ki vrèman pou mwen? Oswa èske li jis fè desizyon an vin yon aza? Sa montre nou yon bagay enpòtan: libète pa ka senpleman vle di absans kòz. Paske si yon desizyon pa gen okenn rapò ak moun ki pran li, li difisil pou nou rele l yon desizyon ki soti nan moun sa a. Se la filozofi libète a vin yon pwoblèm ant de ekstrèm: si tout bagay nesesèman detèmine, nou mande si nou lib; si anyen pa detèmine, nou mande si se nou menm k ap chwazi vre. Ant de posiblite sa yo, kesyon an rete louvri: petèt libète a pa mande pou nou soti nèt anba tout kondisyon; petèt li mande pou nou kapab patisipe nan fason nou reyaji devan kondisyon sa yo.

Gen yon bagay lavi chak jou montre nou ki ka ede nou konprann sa. Nou pa chwazi premye emosyon ki monte nan nou, men nou ka pafwa chwazi sa nou fè avèk li. Nou ka santi kòlè san nou pa deside santi kòlè. Nou ka santi jalouzi, laperèz, tristès oswa atraksyon san nou pa envoke santiman sa yo volontèman. Men gen yon diferans ant santi yon bagay ak aji sou li. Yon moun ka fache epi deside li p ap joure. Yon moun ka pè epi deside li pral eseye kanmenm. Yon moun ka anvi reponn yon mesaj imedyatman epi deside tann anvan li fè sa. Nan sans sa a, libète a ka pa chita nan kapasite nou genyen pou nou chwazi tout sa k ap pase anndan nou; li ka chita nan yon espas ki egziste ant sa nou resevwa ak sa nou fè avèk li. Men menm espas sa a pa vid non plis. Kapasite pou nou pran distans ak yon emosyon, reflechi sou konsekans yon aksyon oswa chanje yon abitid se kapasite ki devlope atravè eksperyans, edikasyon ak pratik. Sa vle di menm libète nou genyen an gen yon istwa. Nou aprann vin pi kapab chwazi. Nou pa fèt ak tout kapasite sa yo nan menm nivo.

Epi se la kontenjans lan retounen. Si mwen se rezilta yon seri evènman, epi kèk nan evènman sa yo te kapab pa janm rive, lè sa a kapasite mwen genyen pou m chwazi jodi a depann an pati de yon istwa ki te ka diferan. Petèt yon moun te aprann mwen reflechi anvan m aji. Petèt yon lòt te aprann mwen defann tèt mwen. Petèt yon echèk te fè m pi pridan. Petèt yon opòtinite te fè m gen plis konfyans. Petèt yon relasyon te fè m konprann yon bagay sou tèt mwen mwen pa t janm wè. Nan chak ka, moun ki ap chwazi jodi a pote tras yon moun li te rankontre yè. Sa pa vle di nou se mànken lòt moun. Men sa vle di libète nou an pa parèt nan yon espas ki pa gen okenn enfliyans. Nou konstwi kapasite pou nou chwazi avèk materyèl lavi ban nou. E petèt se sa ki fè libète moun diferan de imaj senp nou genyen sou li: libète pa nesesèman kapasite pou nou chwazi nenpòt bagay; li ka kapasite pou nou pran pozisyon devan sa nou pa t chwazi. Nou pa chwazi kote nou kòmanse, men petèt gen yon pati nan vwayaj la kote nou kapab deside kijan pou nou kontinye.

Men menm si nou rive la, kesyon an toujou pa fini. Paske si nou di yon moun responsab pou fason li reyaji devan sa lavi mete devan li, nou dwe mande ki kantite kapasite li te genyen pou l reyaji yon lòt jan. Yon moun ki te grandi nan vyolans pa gen menm pwen depa ak yon moun ki te grandi nan sekirite. Yon moun ki te resevwa bon jan edikasyon pa gen menm zouti ak yon moun yo te prive de li. Yon moun ki te jwenn moun pou sipòte l nan moman difisil pa gen menm resous enteryè ak yon moun ki te toujou poukont li. Sa pa vle di tout aksyon vin eskizab. Sa vle di sèlman jijman nou sou libète ak responsabilite bezwen plis nyans pase “li te chwazi, donk li te lib”. Nou chak ap aji apati yon seri kondisyon ki pa menm. E si nou vle konprann libète a, fòk nou pran kondisyon sa yo an konsiderasyon san nou pa elimine responsablite moun nan nèt. Petèt libète a se pa yon pouvwa absoli ki pèmèt nou soti nan tout sa ki fòme nou. Petèt li se yon kapasite ki gen degre, ki ka devlope, febli, limite oswa elaji selon sikonstans. Men si se konsa, sa ta vle di libète pa yon bagay nou swa genyen oswa nou pa genyen. Li ta yon bagay nou aprann itilize, yon bagay nou konstwi nan mitan limit egzistans lan.

Alò, petèt kesyon “Èske nou vrèman lib?” pa dwe jwenn yon repons ki senp tankou wi oswa non. Paske “wi” ta sanble bliye tout sa ki te fòme nou anvan nou te kapab chwazi, pandan “non” ta sanble retire tout siyifikasyon nan efò nou fè pou nou chanje tèt nou ak lavi nou. Petèt nou se èt ki pa ni totalman lib, ni totalman kondane pa sa ki te vini anvan nou. Nou resevwa yon kò, yon fanmi, yon lang, yon epòk, yon istwa, yon tanperaman, yon sosyete, yon seri rankont ak yon kantite posiblite; epi nan mitan tout sa, nou jwenn yon espas kote nou kapab reflechi, refize, aksepte, chanje direksyon, repare, aprann, rekòmanse. Menm espas sa a pa soti nan nou sèlman; lavi te patisipe nan konstwi l. Se poutèt sa kesyon libète a rete yon kesyon olye li vin yon konklizyon. Petèt sa ki pi enpòtan an se pa konnen si nou gen yon libète absoli, men konprann ki sa nou kapab fè ak libète limite nou genyen an. E si nou pa ka kontwole ni tout kondisyon ki fòme nou, ni tout sa k pral rive nou, sa pa vle di plan nou yo initil. Okontrè, li ka fòse nou redefini sa yon plan ye. Petèt plan an pa la pou garanti lavni. Petèt li la pou montre ki direksyon nou chwazi pran, menm lè nou konnen wout la ka chanje. E se la nou rive nan pwochen kesyon an: si nou pa ka kontwole lavi a, èske sa vle di plan nou yo pa gen okenn sans?

VI. PLAN YO PA INITIL

Si nou rive nan pwen kote nou rekonèt anpil bagay nan lavi nou pa t chwazi, kote anpil nan moun nou ye a soti nan rankont nou pa t planifye, epi kote menm libète nou an sanble egziste nan mitan yon seri limit nou pa t fikse, gen yon danje ki parèt fasilman: nou ta ka konkli anyen pa vrèman gen sans. Si lavi a depann twòp de aza, si lòt moun gen twòp enfliyans sou nou, si sikonstans yo kapab chanje direksyon nou nenpòt moman, poukisa nou ta fè plan? Poukisa nou ta travay di? Poukisa nou ta mete objektif? Poukisa nou ta fè efò pou nou vin yon lòt moun? Se la refleksyon sou ensètitid la ta ka glise nan fatalis: lide ki fè nou kwè, paske nou pa kontwole tout bagay, nou pa kontwole anyen. Men de bagay sa yo pa menm. Lefètke yon moun pa ka chwazi tout kondisyon lavi li pa vle di li pa gen okenn pouvwa sou fason li aji ladan yo. Nou pa bezwen posede lavi a nèt pou aksyon nou genyen yon efè sou li. Petèt erè nou te fè depi nan kòmansman an se te panse yon plan dwe garanti rezilta a pou li gen valè. Men yon plan pa bezwen yon garanti pou li itil. Li ka senpleman yon direksyon.

Lè yon moun fè yon plan, li pa toujou ap predi lavni; souvan, li ap deklare yon entansyon. Li di: “Men sa mwen ta renmen konstwi.” Sa diferan anpil ak di: “Men sa ki pral rive.” Yon etidyan ki deside etidye chak jou pou yon egzamen pa kontwole rezilta egzamen an, men li chanje pwobabilite pwòp siksè li. Yon moun ki deside aprann yon lang pa ka kontwole tout opòtinite k ap vini apre sa, men li ogmante kapasite li pou l kominike lè opòtinite yo parèt. Yon moun ki mete yon pwojè sou pye pa konnen si piblik la ap resevwa l jan li espere a, men li kreye yon bagay ki pa t egziste anvan. Nan tout ka sa yo, plan an pa metrize rezilta a; li modifye pwen depa moun nan ak kantite posiblite li genyen. Sa ka sanble yon ti jan diferan, men li fondamantal. Kontwòl se pa sèl fòm pouvwa. Gen enfliyans, gen preparasyon, gen oryantasyon, gen kapasite pou nou ogmante oswa diminye kèk posiblite. Nou pa kòmande lavi a; men nou patisipe nan fason li pran fòm.

Se konsa nou ka konprann plan yo kòm yon fason pou nou antre nan tan an. Tan an toujou ap vini sou nou san nou pa mande l. Demen ap vini, kit nou pare kit nou pa pare. Men lè nou fè yon plan, nou pran yon ti pati nan tan sa a epi nou di: “Mwen ta renmen sèvi avè l konsa.” Nou mete yon pwojè nan yon espas kote anyen poko sèten. Nou pran yon bagay ki poko egziste epi nou eseye ba li yon fòm. Nan sans sa a, plan an se pa yon fason pou nou elimine ensètitid; se yon fason pou nou aji anndan ensètitid la. Yon moun ki plante yon pye bwa pa gen garanti lapli ap tonbe, men li prepare tè a. Yon moun ki bati yon kay pa kontwole tout tanpèt k ap vini, men li ka fè fondasyon an pi solid. Yon moun ki aprann yon metye pa gen garanti okenn patwon ap anboche l, men li elaji kapasite li pou reponn ak kèk sitiyasyon ki ka parèt. Nou toujou ap viv ak kondisyon nou pa metrize, men aksyon nou yo ka prepare kèk repons posib. Se petèt sa ki pi reyalis nou ka rele kontwòl: pa kapasite pou nou bay lavi lòd, men kapasite pou nou fè tèt nou pi pare pou rankontre sa lavi pote.

Sa vle di tou plan yo ka chanje pandan nou ap grandi. Sa pa yon siy echèk nesesèman. Okontrè, si nou aksepte ke nou pa konnen ki moun n ap vin ye, li ta etranj pou nou mande yon moun ki gen ventan pou l suiv menm plan li te fè lè li te gen kenz an, oswa pou yon moun ki gen trant an rete prizonye yon imaj li te genyen sou tèt li lè li te gen dizuit an. Nou chanje paske nou aprann. Nou dekouvri bagay nou pa t konnen. Nou rankontre moun ki chanje pèspektiv nou. Nou antre nan sitiyasyon ki revele kèk kapasite oswa limit nou pa t konnen. Se poutèt sa yon plan ki gen entèlijans dwe gen plas pou koreksyon. Gen yon diferans ant abandone yon direksyon paske premye difikilte parèt ak rekonèt direksyon an pa koresponn ankò ak moun nou vin ye a. Lè nou fè yon nouvo plan apre yon eksperyans, se pa nesesèman paske ansyen plan an te initil. Li te sèvi ak enfòmasyon nou te genyen nan moman an. Nou jis resevwa nouvo enfòmasyon. Planifikasyon pa dwe yon prizon kote nou fèmen tèt nou nan desizyon pase yo; li kapab yon dyalòg kontinyèl ant sa nou vle ak sa lavi ap montre nou.

Men gen yon lòt bagay plan yo fè pou nou ki pa mezire sèlman nan rezilta: yo revele valè nou. Lè yon moun deside konsakre kèk ane nan lavi li pou aprann, bati yon biznis, pran swen yon fanmi, ekri yon liv, ede lòt moun oswa devlope yon pwojè, desizyon sa a di yon bagay sou sa li konsidere kòm enpòtan. Menm si pwojè a echwe, entansyon an pa disparèt nèt. Yon plan ka pa reyalize epi toujou montre ki kalite moun nou te vle eseye vin ye. Nan sans sa a, plan an gen yon valè ki egziste anvan rezilta a. Li montre yon direksyon moral oswa pèsonèl. Li di: “Pami tout posiblite lavi a mete devan mwen, men sa mwen chwazi konsidere kòm diy pou efò mwen.” Se poutèt sa echèk yon plan pa nesesèman vle di echèk moun nan. Pafwa nou mezire tout bagay sèlman avèk kesyon “Èske sa mache?” pandan nou bliye yon lòt kesyon: “Ki moun mwen te vin ye pandan m t ap eseye?” Gen pwojè ki pa rive kote yo te dwe rive, men yo fòme kapasite, disiplin, konesans ak relasyon ki pral sèvi nou nan yon lòt etap. Yon chemen ka pa mennen nou nan destinasyon nou te imajine a, men li ka prepare nou pou yon destinasyon nou pa t menm konnen ki te egziste.

Epi petèt se la nou dwe fè yon distenksyon ant kontwole rezilta ak oryante aksyon. Nou pa ka di yon moun: “Si ou travay ase di, lavi ap ba ou egzakteman sa ou vle.” Sa ta yon manti danjere, paske gen moun ki fè tout sa yo kapab epi yo toujou echwe; gen lòt ki jwenn bagay yo pa t menm prepare pou yo. Men nou kapab di yon bagay ki pi modès e ki pi solid: aksyon nou gen konsekans, menm lè yo pa garanti rezilta. Yon moun ki trete lòt moun avèk respè ka pa jwenn menm respè an retou, men li chanje kalite relasyon li menm li pote nan mond lan. Yon moun ki etidye ka pa jwenn travay li te espere a, men li ogmante kapasite li. Yon moun ki pran swen yon relasyon pa ka garanti relasyon an ap dire, men li ka chwazi kalite patnè li ye nan relasyon an. Yon moun ki ekri pa ka kontwole kiyès k ap li l, men li ka mete yon panse nan mond lan ki pa t la anvan. Sa vle di nou pa san pouvwa jis paske nou pa omnipotan. Nou pa bezwen gen dènye mo sou yon evènman pou aksyon nou gen yon wòl ladan l.

Petèt, alò, matirite pa konsiste nan abandone plan paske lavi ensèten, ni nan kwè plan nou yo ap elimine ensètitid la. Li ta ka pito konsiste nan aprann fè plan pandan nou konnen yo ka chanje. Se yon kalite imilite ki mande pou nou di: “Men sa mwen vle; men mwen konnen mwen pa konnen tout sa ki pral rive.” Nou prepare san nou pa garanti. Nou angaje san nou pa posede rezilta a. Nou fè efò san nou pa mande lavi yon kontra. E lè reyalite a fòse nou chanje direksyon, nou pa oblije konsidere sa kòm yon viktwa lavi sou nou. Nou ka gade l kòm yon nouvo enfòmasyon ki antre nan istwa a. Se konsa plan an vin pèdi yon pati nan ilizyon kontwòl li te genyen an, men li pa pèdi valè li. Okontrè, li vin pi onèt. Li pa di: “Mwen konnen kote lavi ap mennen m.” Li di: “Mwen pa konnen kote lavi ap mennen m, men mwen konnen gen yon direksyon mwen vle eseye pran.” E petèt se pi bon fòm pouvwa yon moun ka genyen devan ensètitid: pa kontwole chemen an nèt, men patisipe konsyan nan trase yon pati ladan l. Men menm lè nou rive konprann sa, yon lòt kesyon rete devan nou. Si plan yo se sèlman direksyon nou bay lavi, epi lavi a toujou kapab chanje direksyon sa a, ki jan pou nou viv ak sa nou pa ka konnen san ensètitid la pa tounen yon sous laperèz tout tan?

VII. APRANN VIV AK SA NOU PA KONNEN 

Nou pase anpil tan ap chèche sètitid. Nou vle konnen si relasyon nou pral dire, si pwojè nou an ap reyisi, si moun nou renmen an ap toujou la, si efò nou yo ap bay rezilta, si demen ap pi bon pase jodi a. Nou chèche repons, garanti, prediksyon, siy ki ta kapab di nou ki sa k ap vini. E lè nou pa jwenn yo, ensètitid la konn pran fòm yon menas. Nou imajine pi move senaryo yo, nou repase desizyon nou yo, nou chèche kontwole detay ki pa depann de nou. Pafwa, nou menm rive ap viv yon evènman anvan li rive, sèlman paske nou pè sa li ta ka ye. Men si ensètitid se pa yon aksidan ki konn antre nan lavi nou detanzantan, si li se youn nan kondisyon fondamantal egzistans nou, petèt pwoblèm nan pa sèlman kijan pou nou retire l. Petèt kesyon an se kijan pou nou viv avèk li. Paske nou p ap janm jwenn ase enfòmasyon pou nou konnen tout sa k pral rive, ni tout sa kèk eksperyans pral fè nou vin ye. E si se vre, chèche yon lavi san ensètitid se petèt chèche yon bagay lavi pa kapab ban nou. Nou ta ka pase tout egzistans nou ap mande yon garanti ki pa janm egziste, pandan lavi a ap kontinye pase bò kote nou.

Aksepte ensètitid pa vle di renmen li. Li pa vle di nou dwe kontan lè bagay yo pa klè, ni nou dwe fè kòmsi pèt, echèk oswa separasyon pa fè nou pè. Aksepte yon bagay vle di rekonèt plas li genyen nan reyalite a. Nou ka pa renmen lefètke yon moun nou renmen ka mouri yon jou, men nou pa ka renmen oswa pa renmen reyalite sa a pou l disparèt. Nou ka pè pèdi travay nou, men pè a p ap kreye yon garanti. Nou ka anvi konnen si yon relasyon pral dire, men pa gen okenn kantite refleksyon ki ka ba nou yon sètifika sou lavni li. Gen yon diferans ant pran prekosyon epi eseye elimine tout risk; ant prepare tèt nou epi mande lavi pou l pwomèt nou pa pral soufri. Lè nou fè diferans sa a, ensètitid la kòmanse chanje plas li nan lavi nou. Li pa nesesèman vin pi piti, men nou ka sispann mande l pou l disparèt. Nou ka di: “Mwen pa konnen.” E olye fraz sa a vin yon echèk, li ka tounen yon fòm konesans. Mwen pa konnen. Mwen pa konnen ki sa demen pote. Mwen pa konnen ki moun m ap vin ye. Mwen pa konnen ki jan yon desizyon ap chanje m. Mwen pa konnen konbyen tan kèk moun ap rete nan lavi mwen. Men lefètke mwen pa konnen an pa vle di mwen pa kapab viv.

Petèt youn nan premye efè akseptasyon ensètitid la se li fè nou vin pi prezan. Lè nou kwè lavni an dwe ale jan nou te prevwa l la, nou ka pase anpil tan ap viv nan yon demen ki poko egziste. Nou ap prepare konvèsasyon ki poko fèt, nou ap imajine repons moun ki poko pale, nou ap pè echèk ki poko rive, nou ap selebre viktwa nou poko jwenn. Pandan sa, prezan an ap pase san nou. Lè nou konprann pa gen okenn garanti sou sa k pral rive, prezan an pran yon lòt valè. Yon konvèsasyon ak yon moun nou renmen pa vin enpòtan sèlman paske li ka mennen nan yon avni; li vin enpòtan paske li ap fèt kounye a. Yon repa ak fanmi pa bezwen tounen yon souvni pou li gen valè. Yon zanmi nou genyen jodi a pa bezwen pwouve li pral rete pou tout lavi pou nou apresye prezans li. Sa pa vle di nou sispann bati pou demen. Sa vle di sèlman nou pa sakrifye tout jodi a nan non yon demen nou pa posede. Ensètitid la ka anseye nou yon bagay planifikasyon poukont li pa ka anseye nou: gen kèk bagay ki gen valè paske yo la kounye a, pa paske yo garanti yo pral la pita.

Sa touche lanmou an patikilye. Nou souvan antre nan relasyon ak yon dezi pou nou jwenn sekirite: mwen vle konnen ou p ap kite m, mwen vle konnen santiman ou ap rete menm jan, mwen vle konnen nou pral rive ansanm kote nou imajine a. Men yon lòt moun pa janm yon pwopriyete nou ka mete anba garanti. Menm moun ki renmen nou anpil jodi a rete yon moun ki gen libète pa li, chanjman pa li, lavi pa li. E sa ka fè lanmou sanble pi frajil pase nou ta renmen. Men petèt se menm frajilite sa a ki bay lanmou an yon pati nan valè li. Si prezans yon moun te garanti pou tout tan, èske nou t ap santi menm ijans pou nou di li sa nou santi? Si nou te konnen tout moun nou renmen yo t ap toujou la, èske nou t ap toujou bay tan nou menm kalite atansyon an? Ensètitid pa fè lanmou pi fasil, men li ka fè nou konprann poukisa prezans lòt moun merite konsiderasyon. Renmen yon moun se pa jwenn yon garanti sou lavni; se chwazi pran relasyon an oserye nan prezan an, pandan nou konnen nou pa posede demen. E petèt sa mande yon kalite kouraj: aksepte frajilite yon bagay san sa pa anpeche nou envesti ladan l.

Menm bagay la valab pou desizyon nou pran. Lè nou pa gen garanti, nou pa kapab toujou tann moman kote tout bagay ap vin klè anvan nou aji. Si nou fè sa, gen anpil desizyon nou p ap janm pran. Nou p ap janm gen ase enfòmasyon pou nou konnen tout konsekans yon chwa. Se poutèt sa pran desizyon responsab pa vle di konnen rezilta a davans. Sa vle di egzamine sa nou konnen, rekonèt sa nou pa konnen, konsidere konsekans ki rezonab pou nou antisipe, epi pran responsablite pou chwa nou malgre sa ki rete enkoni. Gen yon diferans ant aji san reflechi ak aji san garanti. Premye a ka soti nan neglijans; dezyèm nan se kondisyon nòmal lavi moun. Nou pa bezwen tann sètitid pou nou viv. Nou bezwen aprann fè diferans ant risk nou kapab prepare pou li ak risk nou p ap janm kapab elimine. E petèt se la yon fòm sajès parèt: pa mande tèt nou “Kijan pou m asire anyen p ap mal pase?”, men “Kijan pou m aji yon fason mwen ka defann menm si bagay yo pa pase jan mwen te espere?”

Genyen tou yon kalite imilite ensètitid la kapab aprann nou. Nou renmen rakonte lavi nou tankou yon istwa ki te oblije rive jan li rive a. Lè nou gade dèyè, nou wè relasyon, desizyon ak evènman yo tankou yon seri etap ki te mennen nou egzakteman kote nou ye a. Sa ka fè nou kwè nou te toujou prale la. Men nou konnen kounye a se pa konsa. Gen anpil bagay ki te kapab diferan. E si sa vre, nou bezwen vin pi pridan lè n ap jije lòt moun. Nou pa konnen tout sa ki te mennen yo kote yo ye a. Nou pa konnen ki rankont yo te fè, ki opòtinite yo pa t jwenn, ki blesi yo pote, ki enfliyans ki te fòme yo, ni ki lòt vèsyon yo te ka vin ye. Sa pa vle di nou pa dwe jije aksyon oswa pran responsabilite oserye. Men sa vle di nou dwe kite yon ti plas pou imilite nan jijman nou. Nou menm tou se rezilta yon istwa ki te gen anpil pati nou pa t chwazi. Lè nou sonje sa, nou ka vin mwens rapid pou nou kwè siksè nou se sèlman rezilta merit pa nou, oswa echèk lòt moun se sèlman rezilta mank efò pa yo. Ensètitid la fè nou sonje gen faktè nou pa wè nan lavi lòt moun.

E petèt pi bèl konsekans aprann viv ak ensètitid la se li ka chanje relasyon nou ak pwòp tèt nou. Nou pa oblije toujou konnen kiyès n ap vin ye. Nou ka kite tèt nou grandi, chanje opinyon, aprann yon bagay nou te konn rejte, dekouvri yon kapasite nou pa t konnen nou genyen. Nou ka aksepte lefètke gen kèk vèsyon nou poko konnen. Sa pa vle di nou dwe viv san prensip oswa san direksyon. Sa vle di nou pa oblije fè yon prizon ak definisyon nou te bay tèt nou nan yon moman presi nan lavi a. Moun nou ye jodi a merite respè, men li pa bezwen dènye vèsyon nou. Gen yon libète nan admèt sa. Nou ka di: “Mwen se moun sa a jodi a, men mwen pa konnen tout moun mwen kapab vin ye.” E petèt se youn nan fason ki pi an sante pou nou fè lapè ak ensètitid la: pa sèlman aksepte nou pa konnen sa k pral rive, men aksepte nou pa konnen ki moun eksperyans sa yo pral fè nou vin ye. Nou pa bezwen gen repons lan kounye a. Nou bezwen viv ase ouvè pou lavi a kapab toujou ajoute yon bagay nou poko konnen.

Finalman, petèt aprann viv ak sa nou pa ka konnen pa vle di nou vin pasif devan lavi. Okontrè, li ka fè nou aji avèk plis konsyans. Lè nou konnen yon moun pa garanti pou tout tan, nou ka trete prezans li ak plis atansyon. Lè nou konnen yon desizyon pa gen rezilta garanti, nou ka pran li avèk plis responsabilite. Lè nou konnen plan nou yo ka chanje, nou ka fè yo san nou pa adore yo. Lè nou konnen nou menm nou ka transfòme, nou ka sispann mande tèt nou pou nou rete menm moun nan nan tout sikonstans. E lè nou konnen lavi a gen yon pati nou p ap janm metrize, nou ka sispann gaspiye tout fòs nou ap goumen pou jwenn yon garanti ki pa la. Petèt se pa lè nou elimine ensètitid la nou vin pi lib; petèt se lè nou sispann mande lavi pou l vin sèten anvan nou aksepte viv. Paske nan fen a, se pa sèlman sa nou konnen ki fè yon lavi gen sans. Gen sa nou chwazi malgre nou pa konnen. Gen moun nou renmen malgre nou pa gen garanti. Gen rèv nou pouswiv malgre nou pa konnen si y ap reyalize. Gen chemen nou pran pandan nou konnen yo ka mennen lòt kote. E petèt se la nou rive nan dènye kesyon an: si nou pa t chwazi kòmansman istwa nou, si nou pa ka kontwole tout sa k ap rive nan mitan li, epi si nou pa menm konnen kiyès n ap vin ye nan fen an, kisa sa vle di pou nou rele lavi sa a “pa nou”?

KONKLIZYON - NOU PA T EKRI TOUT ISTWA A

Nou te kòmanse refleksyon sa a ak yon lide ki te ka sanble twò di: sa k fè nou ensiyifyan antanke moun se pa ni lanmò ni maladi. Se ensètitid. Men kounye a, apre nou fin suiv chemen sa a, petèt nou bezwen korije sans mo ensiyifyan an. Paske si ensètitid la fè nou piti, se pa paske lavi nou pa gen valè. Se paske li montre nou limit nou. Li raple nou gen yon bagay nou pa renmen admèt: nou pa mèt tout istwa nou. Nou fè plan, nou pran desizyon, nou chwazi moun nou vle renmen, nou bati pwojè, nou imajine lavni, men okenn nan bagay sa yo pa ba nou yon dwa pwopriyete sou sa k ap vini. Nou antre nan lavi a san nou pa chwazi kòmansman an, epi nou kontinye ladan l san nou pa konnen ki evènman k ap vin chanje direksyon an. Nou konnen kèk paj ki deja ekri, nou ap ekri kèk lòt pandan n ap viv, men gen anpil paj nou poko menm konnen ki egziste. Se la imilite egzistans lan kòmanse: nou pa t ekri tout istwa a.

sa k fè nou ensiyifyan antanke moun se pa ni lanmò ni maladi. Se ensètitid.

 

Nou pa t chwazi premye lang nou, premye kay nou, premye moun ki te pran swen nou, premye lekòl nou, premye kwayans nou te rankontre. Nou pa t chwazi tout pwofesè ki te make nou, tout zanmi ki te antre nan lavi nou, tout moun nou te renmen, tout moun nou te pèdi. Nou pa t chwazi tout opòtinite ki te rive jwenn nou ni tout sa ki te pase bò kote nou san nou pa t kapab pran yo. Men tout bagay sa yo kite tras. Gen kèk ki vin tèlman fon nan nou nou bliye yo te vini deyò nou. Nou rele kèk nan yo “pèsonalite”, “gou”, “karaktè”, “valè”, “vizyon”, tankou se te bagay ki te toujou la, tankou nou te soti nan vant manman nou ak yo deja pare. Men anpil nan sa nou ye a se istwa rankont nou yo ki te vin tounen nou. Sa pa retire sengilarite nou. Okontrè, se sa ki fè chak moun difisil anpil pou repwodui. Chak moun se rezilta yon konbinezon rankont okenn lòt moun p ap janm resevwa egzakteman menm jan. Men sengilarite sa a menm gen yon paradòks ladan l: nou inik, men nou pa t fabrike tèt nou pou kont nou.

Epi se la lide lavi paralèl la retounen avèk tout fòs li. Pa bezwen gen lòt linivè pou gen lòt lavi nou te ka viv. Li sifi pou nou konprann yon sèl detay te ka diferan. Si yon moun pa t di yon fraz nan yon moman presi, si yon pòt te rete fèmen, si yon mesaj pa t janm voye, si nou te chwazi yon lòt lekòl, si nou te pran yon lòt wout, si yon moun te antre nan lavi nou yon ane pi bonè oswa yon ane pi ta, nou te ka vin yon lòt moun. Petèt non nou t ap menm, figi nou t ap menm, men istwa nou pa t ap menm, e se istwa sa a ki ta fòme yon lòt vèsyon nou. Lè nou konprann sa, nou vin wè ke moun nou ye jodi a pa t nesesèman sèl moun nou te ka vin ye. Li se youn nan posiblite ki te rive pran fòm. Dèyè chak chwa gen lòt chemen nou pa pran; dèyè chak rankont gen lòt rankont ki pa t fèt; dèyè chak lavi gen yon kantite lavi posib ki pa janm vin reyalite. Sa ka fè nou tris pou yon moman, men li ka fè nou rekonesan tou. Paske lavi nou genyen an se pa yon bagay ki te garanti depi nan kòmansman. Li te kapab diferan.

Se poutèt sa nou dwe fè atansyon ak fason nou rakonte istwa pwòp lavi nou. Lè nou gade dèyè, nou renmen bay evènman yo yon lojik yo pa t genyen pandan yo t ap fèt. Nou di: “Se sa ki te dwe rive.” Nou pran yon rankont ki te sanble òdinè epi nou fè l tounen yon etap ki te sanble inevitab. Nou pran yon echèk epi nou di li te nesesè pou nou vin moun nou ye a. Nou pran yon separasyon epi nou di li te dwe rive pou nou aprann. Pafwa sa ede nou bay soufrans nou yon sans. Men nou dwe sonje: bay yon evènman yon sans apre li fin rive pa vle di evènman an te destine pou rive. Nou se bon rakontè lè n ap gade dèyè, paske nou konnen fen kèk istwa. Men lè nou t ap viv yo, nou pa t konnen. Nou te nan mitan ensètitid la menm jan ak tout lòt moun. Petèt sa ki rele lavi a se egzakteman sa: nou toujou ap viv yon istwa nou p ap janm gen posiblite pou nou li nèt anvan nou rive nan fen li.

E si se konsa, petèt nou dwe chanje relasyon nou ak lide kontwòl la. Nou pa bezwen abandone plan yo, paske nou wè plan yo pa garanti. Nou pa bezwen sispann renmen paske relasyon yo frajil. Nou pa bezwen sispann fè rèv paske lavi kapab chanje direksyon. Nou pa bezwen sispann pran desizyon paske nou pa ka konnen tout konsekans yo. Sa t ap yon lòt fòm ilizyon: ilizyon ki fè nou kwè, paske nou pa ka kontwole tout bagay, nou pa kapab enfliyanse anyen. Nou kapab. Nou ka chwazi fason nou trete moun. Nou ka travay sou tèt nou. Nou ka aprann. Nou ka repare kèk erè. Nou ka chanje kèk abitid. Nou ka prepare tèt nou. Nou ka di wi oswa non. Nou ka pran yon direksyon. Nou ka eseye. Men tout aksyon sa yo fèt nan yon mond ki gen lòt volonte, lòt evènman, lòt aza ak lòt limit. Nou pa mèt istwa a, men nou pa yon espektatè ladan l non plis. Nou se youn nan moun k ap ekri l pandan li ap pase, avèk yon plim ki pa janm gen ase lank pou kontwole tout paj yo.

Petèt se la libète nou an jwenn fòm ki pi reyèl la. Se pa libète yon moun ki kanpe deyò lavi a epi ki ka chwazi tout kondisyon yo. Se libète yon moun ki deja nan mitan istwa a, ki resevwa yon seri kat li pa t chwazi, epi ki toujou ap eseye jwe yo jan li kapab. Nou pa chwazi tout sa nou resevwa, men nou ka pafwa chwazi sa nou fè avèk li. Nou pa chwazi tout blesi nou, men nou ka chèche konprann yo. Nou pa chwazi tout limit nou, men nou ka chèche konnen kijan pou nou viv avèk yo oswa depase kèk ladan yo. Nou pa chwazi tout moun ki antre nan lavi nou, men nou ka chwazi ki kalite moun nou ye nan relasyon nou genyen avèk yo. Nou pa chwazi tout evènman ki pral rive nou, men nou ka travay sou kapasite nou pou nou reponn yo. Sa pa fè nou omnipotan. Sa fè nou patisipan. E petèt se yon definisyon libète ki pi modès, men ki pi solid: libète se pa kapasite pou nou chwazi tout sa lavi ye; se kapasite pou nou pran pozisyon nan mitan sa lavi ban nou.

Epi, nan fen refleksyon an, nou retounen kote nou te kòmanse a: ensètitid la. Men kounye a, li pa parèt menm jan an ankò. Li pa sèlman yon twou vid nan konesans nou. Li se espas kote lavi a toujou kapab siprann nou, kote yon moun nou poko konnen ka antre nan lavi nou, kote yon eksperyans nou poko viv ka revele yon pati nan nou nou pa t konnen ki te la, kote yon plan ka echwe epi louvri yon lòt chemen, kote yon pèt ka chanje nou, kote yon rankont ka fè nou vin yon lòt moun. Ensètitid la se sa ki fè nou pa ka konnen davans tout istwa nou. E se menm bagay sa a ki fè istwa a kapab kontinye. Si nou te konnen tout bagay, si nou te konnen tout moun n ap renmen, tout moun n ap pèdi, tout echèk n ap sibi, tout viktwa n ap jwenn, tout chanjman k ap fèt anndan nou, lavi a t ap vin yon repetisyon yon istwa nou te deja li. Men nou pa konnen. Nou avanse ak kèk plan, kèk espwa, kèk krent, kèk memwa, kèk prensip, epi nou antre nan yon lavni ki toujou gen kapasite pou l fè nou vin yon lòt moun.

Petèt, finalman, sa ki fè nou piti devan egzistans lan se pa sèlman lefètke nou pral mouri. Se pa sèlman lefètke nou ka malad, pèdi, echwe oswa soufri. Se lefètke, pandan tout tan nou la a, nou p ap janm konnen egzakteman jis nan ki pwen lavi a pral chanje nou. Nou p ap janm konnen ki moun nou ta ye si kèk moun pa t janm antre nan lavi nou. Nou p ap janm konnen ki lòt vèsyon nou te ka vin ye si kèk desizyon te diferan. Nou p ap janm konnen ki rankont k ap vini ki pral modifye fason nou konprann tèt nou. Nou pa konnen ki dènye eksperyans k ap fè nou di: “Mwen pa menm moun mwen te ye anvan an.” E petèt se la tout imilite ak tout bote egzistans lan chita. Nou pa t ekri tout istwa a. Nou pa t chwazi tout pèsonaj yo. Nou pa konnen tout paj ki rete yo. Men pandan paj yo ap vire, gen yon bagay nou kapab toujou fè: viv yo avèk ase konsyans pou lè istwa a chanje nou, nou pa pase tout lavi nou ap eseye retounen nan moun nou te ye anvan an.

Paske petèt lavi pa mande nou pou nou kontwole li. Petèt li mande nou pou nou patisipe ladan l. Nou ka fè plan, men nou dwe kite plas pou sipriz. Nou ka renmen, men nou dwe konnen lanmou pa yon garanti. Nou ka chwazi, men nou dwe rekonèt tout kondisyon ki fè chwa nou yo posib. Nou ka bati yon idantite, men nou dwe kite yon pòt ouvè pou moun nou poko vin ye a. Nou ka gade dèyè, men nou pa dwe konfonn istwa ki deja rive a ak yon destinasyon ki te toujou inevitab. Nou se rezilta sa nou chwazi, men nou se rezilta tou sa nou resevwa, sa nou rankontre, sa nou pèdi, sa nou pa t konprann, sa nou te espere, sa nou te refize ak sa nou pa t janm wè k ap vini. Se petèt sa ki pi difisil pou aksepte: nou se pwòp pa nou, men nou pa soti sèlman nan nou menm. E pandan n ap chèche konprann kiyès nou ye, lavi a kontinye ekri kèk liy nou poko li. Petèt se sa ensètitid la ye, finalman: pa sèlman pa konnen sa k ap rive, men pa konnen ki moun k ap soti nan nou lè sa rive. E se poutèt sa, malgre tout plan nou yo, tout kalkil nou yo ak tout dezi nou genyen pou nou metrize demen, gen yon pati nan egzistans lan k ap toujou rete yon kesyon. Nou menm tou, nou se yon kesyon ki poko fini.